Ramy prawne
Bez intercyzy małżonkowie podlegają wspólności dorobku (art. 1400 i nast. Kodeksu cywilnego): dobra nabyte w czasie małżeństwa są wspólne, posiadane wcześniej lub otrzymane w spadku pozostają osobiste. W prawie spadkowym ustawa z 3 grudnia 2001 roku uczyniła pozostałego małżonka prawdziwym spadkobiercą, a ustawa z 23 czerwca 2006 roku zmodernizowała darowizny i zapisy.
Francja uczestniczy we wzmocnionej współpracy i stosuje rozporządzenie (UE) 2016/1103 o ustrojach majątkowych par międzynarodowych; Polska nie. Dla dwojga Polaków, którzy pobrali się po 29 stycznia 2019 roku i zamieszkali we Francji, sąd francuski zastosuje prawo francuskie (pierwszy wspólny zwykły pobyt), sąd polski — prawo polskie (wspólne prawo ojczyste). Na szczęście oba ustroje ustawowe są podobne (wspólność dorobku ze spadkami i darowiznami jako majątkiem osobistym); różnice dotyczą szczegółów — np. we Francji dochody z majątku osobistego są wspólne, w Polsce także; ale francuskie récompenses i polskie nakłady rozlicza się inaczej. Wybór prawa w intercyzie notarialnej usuwa niepewność.
Najważniejsze punkty
| Ustrój ustawowy | Wspólność dorobku (communauté réduite aux acquêts) |
|---|---|
| Ustroje umowne | Rozdzielność, udział w dorobku (participation aux acquêts), wspólność uniwersalna — aktem notarialnym |
| Zmiana ustroju | Możliwa w każdej chwili od ustawy z 23 marca 2019 roku, bez minimalnego okresu; homologacja sądowa tylko przy sprzeciwie |
| Rezerwa spadkowa | Połowa dla jednego dziecka, dwie trzecie dla dwojga, trzy czwarte dla trojga i więcej |
| Pozostały małżonek | Przy wspólnych dzieciach: wybór między całością w użytkowaniu a jedną czwartą w pełnej własności |
| Podatek od spadków | Całkowite zwolnienie dla małżonka i partnera PACS; kwota wolna 100 000 euro na dziecko |
| Mieszkanie | Dożywotnie prawo zamieszkania małżonka w głównym miejscu zamieszkania i bezpłatne korzystanie przez rok |
| Darowizna na rzecz ostatniego żyjącego | Rozszerza opcje pozostałego małżonka ponad ustawę |
| Ubezpieczenie na życie | Przechodzi poza spadkiem na wskazanego beneficjenta, z własnym opodatkowaniem |
| Deklaracja spadkowa | Do złożenia w ciągu sześciu miesięcy od śmierci |
W praktyce
- Zrobić rozeznanie u notariusza przed ślubem, jeśli jedno z was jest przedsiębiorcą lub ma dzieci z innego związku; wpisać do intercyzy wybór prawa (francuskiego lub polskiego), gdy macie majątek w obu krajach.
- Darowizna między małżonkami („donation au dernier vivant”) rozszerza opcje pozostałego małżonka.
- Testament pozwala wykorzystać część rozrządzalną (quotité disponible), zwłaszcza na rzecz partnera PACS lub konkubenta.
- Od 2021 roku art. 913 Kodeksu cywilnego przewiduje prawo do pobrania kompensacyjnego, gdy prawo obce ignoruje rezerwę — nie dotyczy to prawa polskiego, które zna zachowek.
- Sprawdzić klauzule beneficjenta umów ubezpieczenia: mają pierwszeństwo przed testamentem.
- Testament własnoręczny (olographe) musi być w całości napisany ręcznie, datowany i podpisany — tak samo jak w Polsce.
Koszt i refundacja
Intercyza: kilkaset euro. Zmiana ustroju: około 1 000–2 000 euro plus publikacja. Likwidacja spadku: honoraria proporcjonalne, regulowane taryfą.
Ostatnie zmiany
Od 2021 roku (art. 913 Kodeksu cywilnego) dzieci pominięte pod prawem obcym mogą żądać pobrania kompensacyjnego z majątku położonego we Francji; Trybunał Sprawiedliwości UE badał zgodność tego mechanizmu z rozporządzeniem spadkowym.
Gdzie się zwrócić
- Notariusz — obowiązkowy dla intercyzy i likwidacji spadków z nieruchomością; polskojęzyczni notariusze w Paryżu i Lyonie.
- Centralny rejestr testamentów (Fichier central des dispositions de dernières volontés) — wyszukiwanie testamentu.
- Urząd skarbowy — deklaracja spadkowa w ciągu sześciu miesięcy.
Warto wiedzieć
Ustrój majątkowy wybiera się na całe życie pary, nie na dzień ślubu: przedsiębiorcy, rodziny patchworkowe i pary o bardzo nierównych majątkach prawie zawsze mają interes w intercyzie. Polska intercyza (rozdzielność) zawarta u polskiego notariusza jest we Francji ważna co do formy, ale wobec francuskich wierzycieli działa dopiero po wpisie w akcie małżeństwa lub publikacji.
Najczęstsze pytania
Czy polska wspólność majątkowa obowiązuje we Francji?
Sąd francuski zastosuje prawo polskie tylko, jeśli małżeństwo zawarto przed 2019 rokiem z pierwszym wspólnym zamieszkaniem w Polsce (konwencja haska z 1978 roku) albo jeśli wybrano prawo polskie w intercyzie. Dla małżeństw po 29 stycznia 2019 roku zamieszkujących we Francji stosuje prawo francuskie. Oba ustroje są podobne, ale rozliczenia przy rozwodzie różnią się w szczegółach — wybór prawa u notariusza daje pewność.
Które prawo spadkowe obowiązuje Polaka mieszkającego we Francji?
Francuskie, jako prawo ostatniego zwykłego pobytu (rozporządzenie 650/2012) — także dla mieszkania w Polsce; oznacza to rezerwę spadkową dzieci (1/2, 2/3, 3/4) i wybór małżonka między użytkowaniem całości a 1/4 własności. Można w testamencie wybrać prawo polskie (zachowek 1/2, dla małoletnich 2/3 udziału, w pieniądzu). Francuskie europejskie poświadczenie spadkowe jest uznawane w Polsce bez odrębnego postępowania.
Źródła i linki urzędowe
- service-public.fr — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Notaires de France — ustroje majątkowe, darowizny, spadki
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.