Ramy prawne
Zawarcie małżeństwa regulują §§ 1303 i następne niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB). Od 2017 roku małżeństwo jest otwarte dla par tej samej płci; w tym samym roku małżeństwa osób poniżej 16 lat uznano za nieważne, a dla 16- i 17-latków wprowadzono możliwość unieważnienia. Federalny Trybunał Konstytucyjny zażądał w 2023 roku poprawek w przepisach o skutkach takich małżeństw.
Niemiecka procedura ma jedną przeszkodę, która regularnie zaskakuje pary mieszane: jeśli państwo pochodzenia cudzoziemca nie wydaje zaświadczenia o zdolności do zawarcia małżeństwa (Ehefähigkeitszeugnis), potrzebne jest zwolnienie przez prezesa wyższego sądu krajowego (Oberlandesgericht). Trwa to miesiącami, sąd bada obce prawo w każdym przypadku i pobiera opłatę. Polska takie zaświadczenie wydaje — w USC albo w konsulacie — więc obywatele polscy zwykle unikają tej drogi; dokument jest ważny sześć miesięcy.
Jako państwo członkowskie Unii Europejskiej Niemcy stosują dyrektywę 2004/38/WE o pobycie małżonka oraz rozporządzenie (UE) 2016/1191, które zwalnia akty stanu cywilnego z apostille; polski odpis aktu urodzenia z wielojęzycznym formularzem standardowym nie wymaga tłumaczenia przysięgłego. Same warunki zawarcia małżeństwa pozostają krajowe.
Najważniejsze punkty
| Wiek | 18 lat; zwolnienia nie są już możliwe |
|---|---|
| Wielożeństwo | Zakazane; bigamia jest karalna. Małżeństwa poligamiczne zawarte za granicą nie są uznawane i nie dają prawa pobytu drugiej żonie |
| Małżeństwo dla wszystkich | Od 1 października 2017 roku |
| Zgłoszenie | W Standesamt miejsca zamieszkania; ważne sześć miesięcy |
| Dokumenty | Dowód tożsamości, aktualny odpis aktu urodzenia, zaświadczenie o zameldowaniu; po poprzednim małżeństwie wyrok rozwodowy |
| Narzeczony cudzoziemiec | Zaświadczenie o zdolności prawnej (Polska: USC lub konsulat) albo zwolnienie przez Oberlandesgericht |
| Świadkowie | Dobrowolni, najwyżej dwóch |
| Nazwisko | Od maja 2025 roku małżonkowie mogą nosić prawdziwe nazwiska dwuczłonowe |
| Bez zapowiedzi | Publiczne zapowiedzi (Aufgebot) zniesiono; wystarczy zgłoszenie |
| Miejsce | Ślub możliwy także poza urzędem, jeśli gmina dopuściła dane miejsce |
W praktyce
- Umówić termin zgłoszenia wcześnie, zwłaszcza w konfiguracjach międzynarodowych; w dużych miastach terminy są odległe o kilka miesięcy.
- Zaświadczenie o zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa za granicą pobrać w polskim USC (osobiście lub przez pełnomocnika) albo w konsulacie; ważne jest sześć miesięcy, więc dopasować do daty ślubu.
- Intercyzę (Ehevertrag) zawrzeć u notariusza przed ślubem, jeśli w grę wchodzi firma albo dzieci z poprzednich związków.
- Po ślubie dostosować klasy podatkowe, ubezpieczenia i testament.
- Małżeństwo zawarte w Niemczech wpisać do polskiego rejestru stanu cywilnego (transkrypcja) przez USC lub konsulat — bez tego polski dowód i paszport nie odzwierciedlą zmiany nazwiska.
- Tłumaczenia i legalizacje zagranicznych dokumentów zacząć wcześnie: to trwa najdłużej.
Koszt i refundacja
Zgłoszenie zamiaru zawarcia małżeństwa kosztuje w zależności od gminy 40–80 euro, z dopłatą za element zagraniczny. Zwolnienie z obowiązku przedstawienia Ehefähigkeitszeugnis zależy od dochodów i może kosztować kilkaset euro. Do tego dochodzą tłumaczenia i apostille. Polskie zaświadczenie o zdolności prawnej kosztuje 38 zł w USC, więcej w konsulacie.
Ostatnie zmiany
Urzędy stanu cywilnego coraz częściej przyjmują elektronicznie przekazane akty z państw UE, dla których dzięki unijnemu rozporządzeniu o dokumentach urzędowych nie trzeba już apostille; dla państw trzecich obowiązuje dotychczasowa procedura.
Gdzie się zwrócić
- Standesamt miejsca zamieszkania.
- Polski urząd stanu cywilnego albo konsulat RP (Berlin, Hamburg, Kolonia, Monachium) dla zaświadczenia o zdolności prawnej i późniejszej transkrypcji.
- Notariusze dla intercyz.
- Oberlandesgericht dla zwolnienia z obowiązku przedstawienia zaświadczenia.
Warto wiedzieć
Bez intercyzy obowiązuje automatycznie ustrój Zugewinngemeinschaft — rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobku. Dzieli on tylko przyrost majątku w czasie małżeństwa, nie majątek wniesiony; dla osób prowadzących działalność gospodarczą i rodzin patchworkowych zmodyfikowana umowa jest często rozsądna. Uwaga: to inny ustrój niż polska wspólność ustawowa, co ma znaczenie przy rozwodzie i dziedziczeniu.
Najczęstsze pytania
Co zrobić, gdy nie można uzyskać Ehefähigkeitszeugnis?
Wtedy przez Standesamt wnosi się o zwolnienie przez prezesa Oberlandesgericht. Procedura trwa w zależności od kraju i akt kilka miesięcy i jest płatna według dochodów. Trzeba złożyć kompletne, przetłumaczone i zalegalizowane dokumenty — każde wezwanie do uzupełnienia przedłuża sprawę o tygodnie. Obywatele polscy dostają zaświadczenie w polskim USC, więc ta droga ich zwykle nie dotyczy.
Jakie dokumenty potrzebuje osoba z zagranicy?
Z reguły: paszport, aktualny odpis aktu urodzenia, zaświadczenie o zdolności do zawarcia małżeństwa lub równoważne z państwa pochodzenia, po wcześniejszym małżeństwie dowód jego rozwiązania oraz dowód legalnego pobytu. Dokumenty z UE z wielojęzycznym formularzem nie wymagają apostille; z państw trzecich — apostille lub legalizacja i tłumaczenie przysięgłe. Zaczynać od zaświadczenia o zdolności — to prawie zawsze najwolniejszy element.
Źródła i linki urzędowe
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Konsulaty RP w Niemczech — gov.pl — zaświadczenia, transkrypcja aktów, paszporty
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.