Ramy prawne
Ustawa z 17 maja 2013 roku otworzyła małżeństwo i adopcję dla par tej samej płci, po debacie publicznej o rzadkiej intensywności. Ustawa bioetyczna z 2 sierpnia 2021 roku otworzyła następnie wspomaganą prokreację dla par kobiet i kobiet samotnych, z uprzednim wspólnym uznaniem (reconnaissance conjointe anticipée) podpisanym u notariusza, które ustala pochodzenie od obu matek od urodzenia. Macierzyństwo zastępcze pozostaje zakazane.
Francja poszła drogą parlamentarną, a debata z lat 2012–2013 pozostawiła ślady: masowe mobilizacje, klauzula sumienia żądana przez niektórych merów i odrzucona przez Radę Konstytucyjną oraz liczne spory sądowe w pierwszych latach. Dwanaście lat później praktyka się zbanalizowała, a liczba małżeństw osób tej samej płci ustabilizowała się na kilku tysiącach rocznie, czyli około trzech procent małżeństw.
Dla par polskich we Francji: małżeństwo jest tu w pełni ważne, ale polski USC odmówi transkrypcji, a polskie prawo nie przewiduje żadnej formy uznania. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w 2023 roku (Przybyszewska i inni przeciwko Polsce), że Polska musi zapewnić parom tej samej płci ramy prawne; prace legislacyjne trwają. Małżeństwo Polaka z obywatelem kraju, który je zakazuje, jest we Francji możliwe — okólnik z 2013 roku reguluje przypadki, gdy prawo ojczyste się sprzeciwia.
Najważniejsze punkty
| Małżeństwo | Otwarte od ustawy z 17 maja 2013 roku |
|---|---|
| Adopcja | Wspólna i dziecka małżonka, od 2013 roku |
| PMA | Otwarta dla par kobiet od sierpnia 2021 roku, finansowana przez ubezpieczenie zdrowotne |
| Pochodzenie | Uprzednie wspólne uznanie u notariusza przed PMA |
| GPA | Zakazane; pochodzenie dzieci urodzonych za granicą jest transkrybowane pod warunkami |
| PACS | Utrzymany, otwarty dla wszystkich, ze znacznie węższymi skutkami |
| Dyskryminacja | Karana karnie i cywilnie, także przy zatrudnieniu i mieszkaniu |
| Uznanie w Polsce | Brak |
W praktyce
- Uprzednie wspólne uznanie podpisuje się przed PMA: po niej procedura jest znacznie cięższa.
- Małżeństwo zawarte we Francji jest uznawane we wszystkich krajach dopuszczających małżeństwo osób tej samej płci; gdzie indziej — w tym w Polsce — sprawdzić przed każdym trwałym wyjazdem.
- Małżeństwo z obywatelem kraju, który go zakazuje, pozostaje możliwe we Francji; okólnik reguluje przypadek, gdy prawo ojczyste zainteresowanego się sprzeciwia — dotyczy to także Polaków.
- Dla par niezamężnych testament i pełnomocnictwo na przyszłość (mandat de protection future) pozostają niezbędne.
Koszt i refundacja
Ślub cywilny jest bezpłatny; uprzednie wspólne uznanie u notariusza kosztuje kilkadziesiąt euro. PMA finansuje ubezpieczenie zdrowotne do ustalonego wieku i liczby prób.
Ostatnie zmiany
Ustawa bioetyczna z 2021 roku zamknęła lukę w pochodzeniu dziecka par kobiet; dla dzieci urodzonych wcześniej przewidziano tryb przejściowy ustalenia pochodzenia.
Gdzie się zwrócić
- Merostwo miejsca zamieszkania — publikacja zapowiedzi i ceremonia.
- Notariusz — uprzednie wspólne uznanie i ochrona pozostałego partnera.
- Défenseur des droits i stowarzyszenia specjalistyczne — w razie dyskryminacji.
Warto wiedzieć
Małżeństwo nie usuwa kwestii pochodzenia: dla dziecka urodzonego przed 2021 rokiem lub za granicą ustalenie więzi z drugim rodzicem podlega odrębnym zasadom, które lepiej sprawdzić. A polski USC wpisze dziecku tylko matkę biologiczną albo odmówi transkrypcji francuskiego aktu z dwiema matkami — przed wnioskiem o polski paszport dziecka skonsultować się z prawnikiem.
Najczęstsze pytania
Czy mer może odmówić udzielenia ślubu?
Nie. Rada Konstytucyjna orzekła w 2013 roku, że nie istnieje klauzula sumienia dla urzędnika stanu cywilnego, który działa w imieniu państwa. Odmowa naraża na sankcje dyscyplinarne i karne. W razie odmowy poprosić o decyzję pisemną i zwrócić się do prokuratora.
Czy trzeba adoptować własne dziecko?
Już nie od 2021 roku dla dziecka poczętego przez PMA z uprzednim wspólnym uznaniem: obie matki figurują w akcie urodzenia. Dla dzieci urodzonych wcześniej przewidziano tryb przejściowy ustalenia pochodzenia; poza tym adopcja dziecka małżonka pozostaje drogą. W Polsce druga matka nie zostanie wpisana w żadnym trybie.
Źródła i linki urzędowe
- service-public.fr — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Défenseur des droits — skargi na dyskryminację
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.