Ramy prawne
§§ 1564 i następne BGB: małżeństwo rozwiązuje się, gdy uległo rozkładowi. Po roku separacji rozkład domniemywa się, jeśli oboje małżonkowie się zgadzają; po trzech latach separacji także wbrew woli drugiego. Podział uprawnień emerytalnych przeprowadza się z urzędu.
Niemcy wymagają roku separacji (Trennungsjahr), a rok ten zaczyna się od ustania wspólnego pożycia — może ono nastąpić także w tym samym mieszkaniu, jeśli sfery życia są rozdzielone. Przymus adwokacki obowiązuje co najmniej dla małżonka składającego wniosek. Osobliwością jest Versorgungsausgleich: uprawnienia emerytalne nabyte w czasie małżeństwa są z urzędu dzielone po połowie, bez wniosku którejkolwiek ze stron.
Jako państwo UE Niemcy stosują do jurysdykcji i uznawania rozwodów rozporządzenie (UE) 2019/1111, a do prawa właściwego rozporządzenie (WE) 1259/2010 (Rzym III). Dla dwojga Polaków mieszkających w Niemczech niemiecki sąd jest właściwy po roku pobytu wnioskodawcy (sześć miesięcy, jeśli jest obywatelem Niemiec), ale stosuje prawo polskie jako wspólne prawo ojczyste — czyli orzeka o winie, jeśli strona tego żąda — chyba że małżonkowie wybrali prawo niemieckie. Wyrok wpisuje się do polskiego rejestru stanu cywilnego na podstawie zaświadczenia z art. 36 rozporządzenia, bez postępowania o uznanie.
Najważniejsze punkty
| Rok separacji | Rok przy zgodzie obojga, trzy lata bez zgody drugiego małżonka |
|---|---|
| Separacja w jednym mieszkaniu | Możliwa, jeśli wspólnota domowa została zniesiona |
| Przymus adwokacki | Przed sądem rodzinnym; przy rozwodzie zgodnym wystarczy jeden adwokat, który reprezentuje jednak tylko jedną stronę |
| Versorgungsausgleich | Uprawnienia emerytalne z okresu małżeństwa dzielone z urzędu |
| Wyrównanie dorobku | Na wniosek; wyrównuje się przyrost majątku w czasie małżeństwa |
| Alimenty | Alimenty po rozwodzie tylko w ustawowych przypadkach; zasada własnej odpowiedzialności |
| Dzieci | Wspólna władza rodzicielska pozostaje regułą; alimenty na dziecko według tabeli düsseldorfskiej |
| Rozwód w trudnym przypadku | Wyjątkowo przed upływem roku separacji, gdy dalsze trwanie byłoby nie do zniesienia |
| Umowa o skutkach rozwodu | Notarialna; znacznie skraca postępowanie |
| Pomoc w kosztach | Verfahrenskostenhilfe przy niskich dochodach, na wniosek przed złożeniem sprawy |
W praktyce
- Datę separacji utrwalić na piśmie, np. e-mailem do partnera — jest miarodajna dla terminów i wyrównania dorobku.
- Przy rozwodzie zgodnym wystarczy jeden adwokat; druga strona jedynie wyraża zgodę.
- Sprawdzić prawo do pomocy w kosztach postępowania przy niskich dochodach.
- Po wyroku dostosować ubezpieczenie emerytalne, kasę chorych, testament i pełnomocnictwa.
- Rozważyć umowę o skutkach rozwodu (Scheidungsfolgenvereinbarung): oszczędza sporne postępowania poboczne, które są najdroższe.
- Po uprawomocnieniu zgłosić rozwód w polskim USC lub konsulacie do wpisania w akcie małżeństwa; przy powrocie do nazwiska w Polsce liczy się oświadczenie złożone w Niemczech.
Koszt i refundacja
Koszty zależą od wartości przedmiotu sporu wynikającej z dochodów i majątku; proste postępowanie kosztuje często 2 000–4 000 euro łącznie z adwokatem. Przy niskich dochodach przysługuje pomoc w kosztach postępowania.
Ostatnie zmiany
Reforma prawa alimentacyjnego i dyskusja o opiece naprzemiennej jako modelu ustawowym trwają; procesowo rozprawy online i akta elektroniczne są już standardem.
Gdzie się zwrócić
- Sąd rodzinny (Familiengericht) w miejscu zamieszkania.
- Adwokaci specjalizujący się w prawie rodzinnym (Fachanwalt für Familienrecht).
- Poradnie gmin i Kościołów dla poradnictwa przy rozstaniu; polskojęzyczne poradnie działają m.in. w Berlinie i Nadrenii Północnej-Westfalii.
- Notariusze dla umowy o skutkach rozwodu.
Warto wiedzieć
Versorgungsausgleich przeprowadza się automatycznie i przy długich małżeństwach z różnymi biografiami zawodowymi jest często największą pozycją w ogóle — ważniejszą niż konto oszczędnościowe. Regularnie opóźnia postępowanie o miesiące, zwłaszcza gdy trzeba ustalić polskie okresy ubezpieczenia w ZUS; konta emerytalne w obu krajach wyjaśnić wcześnie.
Najczęstsze pytania
Co to jest Versorgungsausgleich?
Podział po połowie uprawnień emerytalnych nabytych w czasie małżeństwa, przeprowadzany przez sąd z urzędu. Przy krótkich małżeństwach poniżej trzech lat tylko na wniosek. Można go wyłączyć notarialną intercyzą, co sąd bada jednak pod kątem słuszności. Polskie prawo takiego mechanizmu nie zna — jeśli sąd stosuje prawo polskie do rozwodu, Versorgungsausgleich i tak przeprowadza się według prawa niemieckiego, o ile jedno z małżonków tego zażąda.
Co dzieje się z dziećmi?
Władza rodzicielska pozostaje z reguły wspólna; ustala się miejsce zamieszkania dziecka, kontakty i alimenty. Sądy orzekają według dobra dziecka i wysłuchują je od pewnego wieku. Przy parach mieszkających w Niemczech dochodzi kwestia wyjazdu z dzieckiem do Polski — wymaga zgody drugiego rodzica albo orzeczenia sądu. Samowolny wyjazd jest uprowadzeniem dziecka w rozumieniu konwencji haskiej i rozporządzenia 2019/1111.
Źródła i linki urzędowe
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Europejski portal e-Sprawiedliwość — rozwód — zasady rozwodu w każdym państwie UE po polsku
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.