Het wettelijke kader
Anticonceptie is in Zuid-Afrika wettig en wordt door nationale programma's bevorderd. In de openbare klinieken is ze gratis, met inbegrip van implantaten, prikpillen (injectables), spiraaltjes (IUD's) en condooms; daarnaast zijn de pil en sterilisatie beschikbaar. De Children's Act (de kinderwet) staat een kind van 12 jaar of ouder toe anticonceptie te krijgen zonder toestemming van de ouders, op voorwaarde dat het goed is voorgelicht; een instelling die een ouder eist, handelt buiten de wet. De toestemming van de echtgenoot is wettelijk evenmin vereist, al wordt ze in de praktijk vaak gevraagd. De noodpil is verkrijgbaar in apotheken en openbare instellingen. Gemeenschapsgezondheidswerkers (community health workers) verstrekken condooms en pillen ter plaatse, en mobiele diensten (outreach) bereiken wie ver van een kliniek woont. Het implantaat werd landelijk ingevoerd, maar door lacunes in de opleiding is de verwijdering ervan het erkende zwakke punt. Veel klinieken hebben jongerenvriendelijke diensten (youth-friendly services), en het nationale beleid erkent steeds uitdrukkelijker het recht van jongeren op die zorg. De hindernissen zijn praktisch eerder dan juridisch: de afstand, tekorten aan voorraad (stock-outs), de houding van zorgverleners en, voor jongeren, de angst herkend te worden. Voor wie uit Nederland of België komt, is het verschil vooral organisatorisch: de Nederlandse vergoeding tot 21 jaar en de Belgische terugbetaling tot 25 jaar gelden alleen voor wie er verzekerd is, en dezelfde werkzame stof kan ter plaatse onder een andere merknaam worden verkocht.
De kernpunten
| Kosten | Gratis of gesubsidieerd in openbare instellingen, ook prikpil, implantaat en spiraaltje |
|---|---|
| Methoden | Condooms, pil, prikpil, implantaat, spiraaltje en sterilisatie |
| Noodpil | Verkrijgbaar in apotheken en openbare instellingen |
| Minderjarigen | Recht op die zorg, door het nationale beleid steeds uitdrukkelijker erkend; vanaf 12 jaar zonder toestemming van de ouders, mits goed voorgelicht (Children's Act) |
| Toestemming van de echtgenoot | Wettelijk niet vereist, al wordt ze in de praktijk vaak gevraagd |
| Verspreiding in de gemeenschap | Gemeenschapsgezondheidswerkers verstrekken condooms en pillen ter plaatse |
| Implantaat | Landelijk ingevoerd; lacunes in de opleiding bemoeilijken de verwijdering |
| Hindernissen | Praktisch: afstand, tekorten, houding van zorgverleners, angst van jongeren om herkend te worden |
| Nederlanders en Belgen | Vergoeding van thuis (Nederland tot 21 jaar, België tot 25 jaar) alleen voor wie er verzekerd is; recept van thuis niet vanzelf geldig |
In de praktijk
- Vraag naar langwerkende methoden: implantaat en spiraaltje zijn het meest doeltreffend en op termijn vaak het goedkoopst — in de openbare klinieken zijn ze gratis.
- Vraag bij de keuze van een implantaat uitdrukkelijk wie het later kan verwijderen: de capaciteit om implantaten te verwijderen is het erkende zwakke punt.
- Controleer de contra-indicaties: roken boven 35 jaar, migraine met aura en een voorgeschiedenis van trombose sluiten de combinatiemethoden uit.
- Houd een noodpil in huis — hoe vroeger ingenomen, hoe beter ze werkt. Alleen condooms beschermen ook tegen seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's).
- Jongeren kunnen terecht bij de jongerenvriendelijke diensten van veel klinieken, die het risico op een veroordelende behandeling verkleinen. Vanaf 12 jaar is de toestemming van de ouders niet nodig; eist een instelling ze toch, vraag dan naar de verantwoordelijke of ga naar een ngo-kliniek.
- Voor Nederlanders en Belgen: neem bij de verhuizing een voorraad van uw eigen middel mee voor de overgangsperiode en vraag de huisarts om een overzicht met de stofnaam en de dosering, want de merknamen verschillen. Reken er niet op dat een Nederlands of Belgisch recept in een Zuid-Afrikaanse apotheek wordt aanvaard: laat het middel ter plaatse voorschrijven door een arts of een kliniek; de openbare klinieken leveren het gratis of goedkoop.
Kosten en vergoeding
Gratis of goedkoop in de publieke sector; ngo-klinieken vragen een bescheiden bijdrage. De Nederlandse basisverzekering, die anticonceptie tot 21 jaar vergoedt, en de Belgische ziekteverzekering, die ze tot 25 jaar volledig terugbetaalt, gelden alleen voor wie er verzekerd is — wie in Zuid-Afrika woont, is dat in de regel niet meer.
Recente veranderingen
Regionale partnerschappen hebben geleid tot een meetbare toename van het gebruik van moderne methoden, waarbij langwerkende implantaten een groot deel van de groei voor hun rekening nemen. In Zuid-Afrika werd het implantaat landelijk ingevoerd; de opleiding voor de verwijdering blijft achter.
Waar u terechtkunt
- Openbare gezondheidscentra (clinics) en districtsziekenhuizen.
- De nationale vereniging voor gezinsplanning, aangesloten bij de International Planned Parenthood Federation (IPPF).
- Gemeenschapsgezondheidswerkers en mobiele diensten (outreach).
- Vóór het vertrek: uw huisarts in Nederland of België voor een voorraad en een overzicht van uw middel; Sense.info en Allesoverseks.be voor informatie in het Nederlands.
Goed om te weten
Als een zorgverlener de toestemming van een echtgenoot of een ouder eist, is dat een plaatselijke gewoonte en geen wettelijke regel: de wet laat een meisje van 12 jaar zelf toestemmen in anticonceptie, en een instelling die een ouder eist, handelt buiten de Children's Act. Vragen naar de verantwoordelijke van de instelling, of naar een ngo-kliniek gaan, lost het meestal op. En voor Nederlanders en Belgen: regel vóór het vertrek een voorraad en een overzicht van uw middel bij de huisarts, zodat u ter plaatse zonder onderbreking verder kunt.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Sense.info — anticonceptie — informatie in het Nederlands
- Allesoverseks.be — Anticonceptie — Sensoa
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.