Het wettelijke kader
De Choice on Termination of Pregnancy Act (CTOP Act, wet op de keuze voor zwangerschapsafbreking) van 1996 staat de afbreking toe op verzoek van de vrouw tot en met de twaalfde week van de zwangerschap. Van de dertiende tot de twintigste week is ze mogelijk op medische, sociale of economische gronden die met een zorgverlener worden beoordeeld: gevaar voor de lichamelijke of geestelijke gezondheid van de vrouw, haar sociale of economische omstandigheden, verkrachting of incest, of een afwijking van de foetus. Na twintig weken is ze alleen nog toegestaan bij ernstig gevaar voor de vrouw of een ernstige misvorming van de foetus. De toestemming van de echtgenoot is uitdrukkelijk niet vereist, en evenmin die van de ouders: een meisje jonger dan 18 jaar mag zelf toestemmen; begeleidende gesprekken (counselling) worden aangeraden, maar zijn niet verplicht. De ingreep gebeurt in aangewezen openbare instellingen (designated facilities) en bij erkende niet-gouvernementele organisaties (ngo's); vroedvrouwen en verpleegkundigen mogen na een opleiding afbrekingen in het eerste trimester uitvoeren, en medicamenteuze abortus is vroeg in de zwangerschap beschikbaar. In de publieke sector is de ingreep gratis. De wet behoort tot de meest liberale van Afrika, maar de kloof tussen wet en toegang is het terugkerende probleem: slechts een deel van de aangewezen instellingen biedt de ingreep echt aan, en gewetensbezwaren (conscientious objection) onder zorgverleners zijn wijdverbreid. Een zorgverlener die weigert, moet doorverwijzen: een weigering zonder doorverwijzing is een schending van zijn plicht. Ter vergelijking: in Nederland is abortus op verzoek van de vrouw toegestaan tot de levensvatbaarheid (24 weken volgens de rechtspraak, 22 weken in de praktijk van de klinieken), in België tot twaalf weken na de bevruchting, na een bedenktijd van zes dagen — maar die wetten gelden niet voor wie in Zuid-Afrika woont.
De kernpunten
| Wet | Choice on Termination of Pregnancy Act van 1996, een van de meest liberale van Afrika |
|---|---|
| Op verzoek | Tot en met de twaalfde week |
| 13 tot 20 weken | Gevaar voor de lichamelijke of geestelijke gezondheid, sociale of economische omstandigheden, verkrachting of incest, of een afwijking van de foetus |
| Na 20 weken | Ernstig gevaar voor de vrouw of een ernstige misvorming van de foetus |
| Minderjarigen | Een meisje jonger dan 18 jaar mag zelf toestemmen; gesprekken aangeraden, niet verplicht |
| Toestemming | Geen toestemming van de echtgenoot (uitdrukkelijk niet vereist) of van de ouders |
| Zorgverleners | Aangewezen openbare instellingen en erkende ngo's; vroedvrouwen en verpleegkundigen na een opleiding in het eerste trimester |
| Aangewezen instellingen | Veel ervan bieden de ingreep in feite niet aan; gewetensbezwaren wijdverbreid |
| Kosten | Gratis in de publieke sector; doorgaans matige tarieven bij privé- en ngo-aanbieders |
| Nederlanders en Belgen | De Nederlandse of Belgische wet geldt niet in Zuid-Afrika; terugkeer mogelijk naar Nederland (tot 22 weken in de praktijk, betalend voor niet-ingezetenen) of België (tot twaalf weken na de bevruchting) |
In de praktijk
- Ga rechtstreeks naar een aangewezen openbare instelling of een erkende aanbieder: een verwijzing is niet nodig.
- Bel vooraf om na te gaan of de instelling echt afbrekingen uitvoert en niet alleen op papier is aangewezen; de hulplijnen van het nationale ministerie van Volksgezondheid (National Department of Health) geven informatie over de instellingen.
- Reken op een onderzoek om de duur van de zwangerschap vast te stellen en op het aanbod van een gesprek. Vroeg in de zwangerschap is medicamenteuze abortus mogelijk. Vraag bij hetzelfde bezoek naar anticonceptie.
- Wordt u geweigerd, vraag dan om een doorverwijzing: een weigering zonder doorverwijzing is een schending van de plicht van de zorgverlener. Marie Stopes South Africa en andere erkende ngo's zijn een alternatief; vraag bij het eerste contact naar de kosten.
- Voor Nederlanders en Belgen: terugkeren kan een veilige weg zijn, mits u de termijnen en de reistijd meerekent. In Nederland behandelen de klinieken zonder verwijzing tot 22 weken, maar wie niet meer in Nederland woont, betaalt als niet-ingezetene 500 à 1 200 euro naargelang de termijn en de methode. In België is abortus toegestaan tot twaalf weken na de bevruchting, na een bedenktijd van zes dagen tussen het eerste gesprek en de ingreep.
Kosten en vergoeding
Gratis in de publieke sector. Privéaanbieders en ngo's rekenen een tarief, in het algemeen matig. In Nederland betaalt een niet-ingezetene 500 à 1 200 euro naargelang de termijn en de methode; in België kost de ingreep zonder Belgisch ziekenfonds 400 à 800 euro — telkens plus de reis.
Recente veranderingen
De kloof tussen de wet en de toegang blijft het terugkerende probleem: slechts een deel van de aangewezen instellingen biedt de ingreep echt aan, en gewetensbezwaren zijn wijdverbreid. In Nederland verviel de vaste beraadtermijn van vijf dagen op 1 januari 2023.
Waar u terechtkunt
- Aangewezen openbare klinieken en ziekenhuizen (designated facilities).
- Marie Stopes South Africa en erkende ngo's.
- Hulplijnen van het nationale ministerie van Volksgezondheid (National Department of Health): informatie over de instellingen.
- In Nederland: de abortusklinieken (zonder verwijzing) en Fiom voor gesprekken bij een onbedoelde zwangerschap; in België: de abortuscentra (LUNA in Vlaanderen) en uw huisarts.
Goed om te weten
Illegale advertenties voor goedkope afbrekingen zijn in Zuid-Afrikaanse steden schering en inslag: ze zijn gevaarlijk en onwettig. Ga naar een aangewezen instelling of een erkende aanbieder, waar de ingreep hoe dan ook gratis of betaalbaar is. Het centrale probleem is de kloof tussen wet en aanbod: een aanwijzing op papier betekent nog geen beschikbare dienst, en onwettige aanbieders maken veel reclame — bel dus vooraf. En voor Nederlanders en Belgen: de wet van thuis beschermt u in Zuid-Afrika niet, maar de terugkeer naar Nederland of België blijft binnen de termijnen een veilige weg.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Rijksoverheid — Abortus — officiële informatie
- LUNA — abortuscentra in Vlaanderen — Unie van Nederlandstalige abortuscentra
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.