Het wettelijke kader
De echtscheiding wordt geregeld door de Divorce Act van 1979. De gewone grond is de onherstelbare ontwrichting van het huwelijk (irretrievable breakdown), zonder dat iemand een fout moet bewijzen en zonder wachttijd; daarnaast noemt de wet de geestesziekte en de aanhoudende bewusteloosheid van een echtgenoot. Elke echtscheiding wordt door de rechter uitgesproken. Ook gewoonterechtelijke huwelijken (customary marriages) en islamitische huwelijken worden erkend, en het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) heeft de echtgenoten in die huwelijken stap voor stap dezelfde bescherming gegeven; of zo'n huwelijk geregistreerd werd, bepaalt welke rechtbank het kan ontbinden. Wat elk krijgt, hangt vooral af van het huwelijksvermogensstelsel: in gemeenschap van goederen (in community of property), het standaardstelsel, wordt het gemeenschappelijk vermogen eenvoudig gehalveerd, schulden inbegrepen; onder een huwelijkscontract (antenuptial contract) met het accrual system wordt de aanwas verrekend die elk tijdens het huwelijk heeft opgebouwd. Ook pensioenaanspraken zijn bij de echtscheiding verdeelbaar. De partneralimentatie (maintenance) is tijdelijk, om de andere echtgenoot weer op eigen benen te helpen (rehabilitative), of blijvend, naargelang de omstandigheden. Zijn er kinderen, dan brengt de family advocate (gezinsadvocaat, een overheidsdienst) verslag uit over hun belang, en die tussenkomst is de regel (zie de fiche over het gezag). Zuid-Afrika is geen lid van de Europese Unie: de Europese regels over de erkenning van echtscheidingen gelden er niet. Een Zuid-Afrikaanse echtscheiding wordt in Nederland in de regel erkend als ze na een behoorlijke procedure door een bevoegde rechter werd uitgesproken (Boek 10 van het Burgerlijk Wetboek), en in België van rechtswege onder de voorwaarden van het Wetboek van internationaal privaatrecht; daarna moet ze thuis worden ingeschreven.
De kernpunten
| Wet | Divorce Act van 1979 |
|---|---|
| Grond | Onherstelbare ontwrichting (irretrievable breakdown), zonder schuld; daarnaast geestesziekte of aanhoudende bewusteloosheid van een echtgenoot |
| Wachttijd | Geen |
| Vermogen | Volgens het huwelijksvermogensstelsel: in gemeenschap van goederen eenvoudig gehalveerd; onder een antenuptial contract verrekening van de aanwas (accrual) |
| Pensioenaanspraken | Verdeelbaar bij de echtscheiding; het bevel moet het fonds noemen en de wettelijke bewoordingen gebruiken |
| Partneralimentatie (maintenance) | Tijdelijk (rehabilitative) of blijvend, naargelang de omstandigheden |
| Kinderen | De family advocate brengt verslag uit over hun belang; die tussenkomst is de regel |
| Gewoonterechtelijke en islamitische huwelijken | Erkend; de registratie bepaalt welke rechtbank ze kan ontbinden |
| Mediation | Mediation en gezinsbegeleiding beschikbaar, vaak sneller dan een procedure op tegenspraak |
| Nederlanders en Belgen | Erkenning in Nederland en België onder voorwaarden; inschrijving in de BRP of vermelding in de DABS met apostille en zo nodig een beëdigde vertaling, ook uit het Afrikaans |
In de praktijk
- Kijk eerst op de huwelijksakte welk huwelijksvermogensstelsel geldt, vóór u over iets onderhandelt: het bepaalt de verdeling meer dan de grond van de echtscheiding. Een antenuptial contract in het Afrikaans laat u voor gebruik in Nederland of België beëdigd vertalen.
- Dien het verzoek in bij het High Court of de familierechtbank die bevoegd is voor uw soort huwelijk. Was het huwelijk gewoonterechtelijk of religieus, ga dan eerst na of het geregistreerd werd: dat bepaalt welke rechtbank het kan ontbinden.
- Leg alle financiële gegevens volledig op tafel: de verdeling van het vermogen draait om gedocumenteerde bijdragen, en de rechter erkent steeds vaker ook onbetaald huishoudelijk werk en de zorg voor de kinderen. Overweeg mediation of gezinsbegeleiding: vaak sneller dan een procedure op tegenspraak.
- Laat de clausule over het pensioen opstellen door iemand die de vereisten kent: het bevel moet het fonds noemen en de wettelijke bewoordingen gebruiken, anders weigert het fonds te betalen. Pensioen dat in Nederland of België werd opgebouwd, valt er niet onder: vraag het pensioenfonds of de pensioeninstelling daar hoe een buitenlandse echtscheiding wordt behandeld.
- Vraag na het vonnis een gewaarmerkt afschrift van het echtscheidingsvonnis (decree of divorce) aan, met een apostille van de bevoegde Zuid-Afrikaanse instantie en zo nodig een beëdigde vertaling — ook uit het Afrikaans. Een Nederlander laat de echtscheiding inschrijven in de BRP van zijn woongemeente of, als hij niet in Nederland woont, bij de gemeente Den Haag (Landelijke Taken); een Belg laat ze via de ambassade of het consulaat waar hij ingeschreven is, of via zijn gemeente, erkennen en vermelden in de DABS. Pas dan kunt u thuis zonder moeilijkheden opnieuw trouwen.
- Twee Nederlanders of twee Belgen kunnen in de regel ook in hun eigen land scheiden, maar of die echtscheiding in Zuid-Afrika wordt erkend en of een Zuid-Afrikaans pensioenfonds op grond van een Nederlands of Belgisch vonnis betaalt, laat u vooraf door een advocaat ter plaatse nagaan. Berust een verblijfsvergunning op het huwelijk, informeer dan bij Home Affairs (ministerie van Binnenlandse Zaken), de IND of de Dienst Vreemdelingenzaken wat de echtscheiding betekent.
Kosten en vergoeding
De griffierechten zijn matig; rechtsbijstand (legal aid) en de juridische klinieken van de rechtenfaculteiten helpen wie niet kan betalen. Voor de inschrijving thuis komen de apostille en een eventuele beëdigde vertaling erbij, en een advocaat in Nederland of België als de zaak ook daar voor de rechter komt.
Recente veranderingen
De duidelijkste trend in de regio is de erkenning door de rechter van de niet-financiële bijdrage — huishoudelijk werk en de zorg voor de kinderen — bij de verdeling van het vermogen. In Zuid-Afrika heeft het Grondwettelijk Hof de echtgenoten in gewoonterechtelijke en islamitische huwelijken stap voor stap dezelfde bescherming gegeven.
Waar u terechtkunt
- High Court of de bevoegde familierechtbank.
- Office of the Family Advocate: verslag over het belang van de kinderen.
- Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics); vrouwenrechtenorganisaties, die vaak bijstand verlenen in geschillen over het vermogen.
- Gemeente of gemeente Den Haag (Landelijke Taken) voor de BRP; Belgische ambassade in Pretoria of gemeente voor de DABS; LBIO en FOD Justitie voor alimentatie over de grens.
Goed om te weten
Een niet-geregistreerd gewoonterechtelijk of religieus huwelijk kan heel moeilijk te ontbinden zijn, en nog moeilijker als grondslag voor een vordering op het vermogen: pas de registratie maakt van een sociaal feit afdwingbare rechten. Pensioenfondsen weigeren bevelen die het fonds niet noemen of de wettelijke bewoordingen niet gebruiken. En voor Nederlanders en Belgen: zolang de Zuid-Afrikaanse echtscheiding niet in de BRP is ingeschreven of in de DABS vermeld, bent u voor de instanties thuis nog getrouwd — met gevolgen voor een nieuw huwelijk, de erfenis en het nabestaandenpensioen.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Nederland Wereldwijd — scheiden in het buitenland — Ministerie van Buitenlandse Zaken
- FOD Buitenlandse Zaken — Belgen in het buitenland — Belgische diplomatie
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.