Het wettelijke kader
De wettelijke samenwoning werd ingevoerd door de wet van 23 november 1998 en geldt sinds 1 januari 2000 (artikelen 1475 tot 1479 van het oud Burgerlijk Wetboek). Twee personen die samenwonen en niet gehuwd of al wettelijk samenwonend zijn, leggen een verklaring af bij de gemeente; het geslacht en de verwantschap doen er niet toe, zodat ook broers en zussen of een ouder en een kind ze kunnen afleggen. De gevolgen zijn beperkt: de gezinswoning kan niet zonder de ander verkocht of verhuurd worden, elk draagt bij in de lasten naar vermogen, de schulden voor het huishouden zijn gezamenlijk, en sinds 2007 erft de langstlevende het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad. Geen onderhoudsplicht na de breuk, geen gemeenschap van goederen, geen automatische erfenis van de rest. Ze eindigt door huwelijk, overlijden, of een verklaring van een van beiden bij de gemeente — eenzijdig en zonder rechter. De feitelijke samenwoning heeft geen wettelijk statuut, behalve in de fiscaliteit en de sociale zekerheid.
De kernpunten
| Wettelijke samenwoning | Sinds 1 januari 2000; verklaring bij de gemeente; open voor elk duo dat samenwoont, ook familieleden |
|---|---|
| Gevolgen | Bescherming van de gezinswoning, bijdrage in de lasten, gezamenlijke huishoudschulden, vruchtgebruik van woning en huisraad bij overlijden |
| Niet inbegrepen | Geen gemeenschap van goederen, geen onderhoudsuitkering na de breuk, geen erfrecht op de rest zonder testament |
| Ontbinding | Eenzijdige of gezamenlijke verklaring bij de gemeente; bij eenzijdige verklaring betekening aan de ander door een gerechtsdeurwaarder |
| Erfbelasting Vlaanderen | Wettelijk samenwonenden en feitelijk samenwonenden na 1 jaar: partnertarief 3-9-27 %; gezinswoning vrijgesteld (feitelijk: na 3 jaar) |
| Gezinshereniging | Mogelijk voor de wettelijk samenwonende partner van buiten de Unie, met bewijs van een duurzame relatie |
In de praktijk
- De verklaring van wettelijke samenwoning legt u samen af bij de dienst Bevolking van uw gemeente, met identiteitskaart; ze is gratis of kost enkele euro's en gaat meteen in. Een samenlevingsovereenkomst bij de notaris kan er de verdeling van goederen en de kosten bij regelen.
- Wie de partner méér wil geven dan het vruchtgebruik van de woning, maakt een testament: zonder testament gaat de rest van het vermogen naar de kinderen of de familie van de overledene. In Vlaanderen betaalt de wettelijk samenwonende partner dan het lage partnertarief.
- De ontbinding gebeurt met een verklaring bij de gemeente; wie alleen komt, betaalt de betekening door een gerechtsdeurwaarder aan de ander (150 à 300 euro). Voor de kinderen verandert er niets: gezag en onderhoud gelden voor beide ouders.
- Feitelijk samenwonenden regelen alles zelf: een samenlevingscontract bij de notaris, een testament, een aanduiding van begunstigde bij de groepsverzekering, en de aankoop van de woning met een beding van aanwas of een tontine.
Kosten en vergoeding
De verklaring bij de gemeente is gratis tot een tiental euro. Een notariële samenlevingsovereenkomst kost 300 à 800 euro, een testament 200 à 500 euro; de erfbelasting op de gezinswoning valt weg voor de wettelijk samenwonende partner.
Recente veranderingen
Het hervormde erfrecht van 2018 en het nieuwe Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (2022) lieten de wettelijke samenwoning ongemoeid; de partnerbescherming blijft beperkt tot het vruchtgebruik van de woning. In Vlaanderen genieten wettelijk samenwonenden sinds 2018 dezelfde vrijstelling van de gezinswoning als gehuwden.
Waar u terechtkunt
- De dienst Bevolking van uw gemeente: verklaring van wettelijke samenwoning en van beëindiging.
- Notaris.be: verschillen tussen huwen, wettelijk en feitelijk samenwonen, met simulaties.
- Vlaanderen.be (erfbelasting) en de Vlaamse Belastingdienst voor het tarief tussen partners.
Goed om te weten
De wettelijke samenwoning eindigt zonder enige bescherming: wie twintig jaar voor het huishouden zorgde, heeft na de eenzijdige verklaring van de ander recht op niets, ook niet op een onderhoudsuitkering. Wie financieel afhankelijk is van de partner, denkt aan een huwelijk of legt een vergoeding vast in een notariële overeenkomst.
Bronnen en officiële links
- Belgium.be — Wettelijke samenwoning — federaal portaal
- Notaris.be — Samenwonen — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat
- Vlaanderen.be — Erfbelasting tussen partners — Vlaamse overheid
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.