Het wettelijke kader
De positie van de kinderen wordt in Zuid-Afrika geregeld door de Children's Act 38 van 2005, de kinderwet die ook adoptie en draagmoederschap regelt. Ze spreekt van ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten (parental responsibilities and rights), en de rechter beslist naar het belang van het kind (best interests of the child). Bij een echtscheiding met kinderen is de tussenkomst van de family advocate de regel: deze overheidsdienst (Office of the Family Advocate) brengt verslag uit over het belang van de kinderen voordat de rechter beslist. Mediation en gezinsbegeleiding zijn beschikbaar en vaak sneller dan een procedure op tegenspraak. Een ouder kan ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten bij overeenkomst ook aan een partner of stiefouder toekennen (artikel 22 van de Children's Act), op voorwaarde dat de overeenkomst bij de family advocate wordt geregistreerd of door de kinderrechtbank (Children's Court) tot een rechterlijk bevel wordt gemaakt (made an order of court) — een niet-geregistreerde overeenkomst heeft geen gevolg. De Children's Amendment Act heeft de bepalingen over ouderlijke verantwoordelijkheden en over de positie van de ongehuwde vader versterkt, en de rechtbanken blijven gewicht geven aan de zorgrelaties die het kind al heeft. De rechten van het kind hangen af van de afstamming, niet van de burgerlijke staat van de ouders. Minderjarige kinderen hebben recht op onderhoud (maintenance), te vorderen bij de plaatselijke rechtbank voor onderhoudszaken (maintenance court); dat recht geldt ook tegenover de nalatenschap van een overleden ouder. Waar de uitgebreide familie volgens het gewoonterecht voor een kind zorgt, heeft die zorg geen automatisch rechtsgevolg: de Children's Act biedt adoptie of een rechterlijk bevel dat voogdij (guardianship) of zorg (care) toekent. Zuid-Afrika, Nederland en België zijn partij bij het Haags Kinderontvoeringsverdrag van 1980. Een Zuid-Afrikaanse beslissing over de kinderen wordt in Nederland en België getoetst volgens hun eigen regels van internationaal privaatrecht — de Europese verordening die zulke beslissingen binnen de Unie automatisch laat erkennen, geldt niet voor Zuid-Afrika.
De kernpunten
| Wet | Children's Act 38 van 2005: ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten (parental responsibilities and rights) |
|---|---|
| Criterium | Het belang van het kind (best interests of the child) |
| Family advocate | Brengt verslag uit over het belang van de kinderen; tussenkomst de regel bij een echtscheiding met kinderen |
| Overeenkomst | Ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten bij overeenkomst toe te kennen (artikel 22), geregistreerd bij de family advocate of bekrachtigd door de Children's Court |
| Ongehuwde ouders | De rechten van het kind hangen af van de afstamming; de Children's Amendment Act versterkte de positie van de ongehuwde vader |
| Onderhoud (maintenance) | Recht van minderjarige kinderen, ook tegenover de nalatenschap; te vorderen bij de maintenance court |
| Zorg door de familie | Gewoonterechtelijke zorg heeft geen automatisch rechtsgevolg; adoptie of een rechterlijk bevel voor voogdij of zorg |
| Ontvoering | Haags verdrag van 1980 tussen Zuid-Afrika, Nederland en België; vertrek naar het buitenland met toestemming van de andere ouder of van de rechter |
| Nederlanders en Belgen | Zuid-Afrikaanse beslissing thuis getoetst volgens het eigen internationaal privaatrecht, zonder automatische erkenning; Nederlands paspoort van een minderjarige met toestemming van beide gezaghebbende ouders |
In de praktijk
- Leg de afspraken over de kinderen — bij wie ze wonen, de omgang, het onderhoud, de school, de reizen, de vakanties, ook die bij de familie in Nederland of België, en de communicatie — schriftelijk vast en laat ze door de rechter bekrachtigen (made an order of court) of opnemen in het echtscheidingsbevel: zo zijn ze afdwingbaar.
- Reken bij een echtscheiding met kinderen op de tussenkomst van de family advocate, die aan de rechter verslag uitbrengt over het belang van de kinderen. Mediation en gezinsbegeleiding zijn vaak sneller dan een procedure op tegenspraak; Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics) helpen wie een advocaat niet kan betalen.
- Zorgt een partner of stiefouder mee voor het kind, sluit dan een overeenkomst over ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten (artikel 22 van de Children's Act) en laat ze registreren bij de family advocate of bekrachtigen door de Children's Court: zonder registratie heeft ze geen gevolg. Zijn de ouders niet getrouwd en is een van hen Nederlander of Belg, laat dan bij de ambassade nagaan hoe de afstamming en het gezag ook thuis worden erkend: de afstamming kan bepalend zijn voor de nationaliteit van het kind.
- Vorder het onderhoud van de kinderen bij de plaatselijke rechtbank voor onderhoudszaken (maintenance court). Woont de andere ouder in Nederland of België, vraag dan het LBIO (Nederland) of de FOD Justitie (België) of en hoe een Zuid-Afrikaanse beslissing daar kan worden uitgevoerd, en omgekeerd: dat hangt af van de verdragen die tussen de landen gelden.
- Wie met het kind naar Nederland of België wil, ook alleen voor een vakantie, heeft de schriftelijke toestemming van de andere ouder of de toestemming van de rechter nodig: zonder kan de Nederlandse of Belgische rechter op grond van het Haags verdrag van 1980 de terugkeer naar Zuid-Afrika bevelen, met gevolgen voor het gezag. Voor een Nederlands paspoort van een minderjarige is de toestemming van beide gezaghebbende ouders nodig; bij de Belgische ambassade in Pretoria informeert u naar de regels voor het paspoort van het kind.
- Bij een (dreigende) ontvoering neemt u meteen contact op met de centrale autoriteit thuis, die de zaak met de Zuid-Afrikaanse centrale autoriteit opneemt: in Nederland die van het ministerie van Justitie en Veiligheid, met het Centrum Internationale Kinderontvoering (IKO) voor advies en mediation; in België de FOD Justitie en Child Focus (116 000).
Kosten en vergoeding
De registratie van een overeenkomst bij de family advocate is gratis of bijna gratis; een procedure met advocaten is dat niet, en een betwiste zaak over de kinderen kost veel meer dan een akkoord. Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten helpen wie niet kan betalen. Voor een zaak over de grens komen een advocaat in Nederland of België, apostilles en beëdigde vertalingen erbij.
Recente veranderingen
De Children's Amendment Act heeft de bepalingen over ouderlijke verantwoordelijkheden en over de positie van de ongehuwde vader versterkt, en de rechtbanken blijven gewicht geven aan de zorgrelaties die het kind al heeft. Bij echtscheidingen is de duidelijkste trend de erkenning van de niet-financiële bijdrage, zoals de zorg voor de kinderen.
Waar u terechtkunt
- Office of the Family Advocate: verslag over het belang van de kinderen en registratie van overeenkomsten over ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten.
- High Court of familierechtbank bij een echtscheiding; Children's Court voor overeenkomsten en bevelen over de zorg; maintenance court voor het onderhoud.
- Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics).
- Nederland: Centrale autoriteit (ministerie van Justitie en Veiligheid), Centrum IKO en het LBIO voor alimentatie; België: FOD Justitie (centrale autoriteit) en Child Focus (116 000).
- Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: paspoorten van minderjarigen en erkenning van kinderen.
Goed om te weten
Met het kind naar Nederland of België verhuizen zonder toestemming is ontvoering: de rechter kan de terugkeer bevelen en het gezag wijzigen, en het Haags verdrag werkt in beide richtingen tussen Zuid-Afrika en Nederland of België. Vraag vóór elke reis de schriftelijke toestemming van de andere ouder of van de rechter — ook voor een vakantie bij de familie. Een overeenkomst die nooit werd geregistreerd of door de rechter bekrachtigd, is de meest gemaakte fout: pas de registratie geeft ze kracht. En een Zuid-Afrikaanse beslissing over de kinderen wordt thuis niet vanzelf uitgevoerd: Nederland en België toetsen ze volgens hun eigen regels, zonder de automatische erkenning die binnen de Europese Unie geldt.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Centrum Internationale Kinderontvoering (IKO) — advies en mediation
- FOD Justitie — internationale kinderontvoering — centrale autoriteit
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.