Ramy prawne
Dziedziczenie ustawowe porządkuje krewnych w grupy (Ordnungen): zstępni, potem rodzice i ich zstępni, potem dziadkowie. Małżonek dziedziczy obok zstępnych jedną czwartą, która w ustroju ustawowym Zugewinngemeinschaft rośnie ryczałtowo o kolejną czwartą. Kto zostanie wyłączony testamentem, nie ma prawa do rzeczy, lecz do pieniędzy: zachowku (Pflichtteil) w wysokości połowy udziału ustawowego. Testament berliński, którym małżonkowie powołują się wzajemnie, jest powszechny i wywołuje właśnie to roszczenie dzieci.
Testament berliński to najczęstsza konstrukcja i zarazem najczęstsze źródło błędów. Gdy małżonkowie powołują się wzajemnie na jedynych spadkobierców, dzieci są przy pierwszej śmierci wydziedziczone i mogą natychmiast żądać zachowku w pieniądzu — co może zmusić pozostałego małżonka do sprzedaży domu. Klauzula karna łagodzi to, ale nie usuwa.
Partner bez ślubu nie dziedziczy i nie ma zachowku. Płaci ponadto podatek od spadku w III klasie z kwotą wolną tylko 20 000 euro. Bez testamentu i dalszych rozwiązań jest najgorzej traktowaną osobą w niemieckim prawie spadkowym.
Darowizny z ostatnich dziesięciu lat uwzględnia się proporcjonalnie w roszczeniu o uzupełnienie zachowku, malejąco o jedną dziesiątą rocznie. Kto chce przekazać majątek, powinien zacząć wcześnie — a przy zastrzeżeniu użytkowania termin z reguły w ogóle nie zaczyna biec.
Jako państwo UE Niemcy stosują do spadków transgranicznych rozporządzenie (UE) nr 650/2012: decyduje zwykły pobyt zmarłego, o ile nie wybrano wyraźnie prawa ojczystego. Polska stosuje to samo rozporządzenie, więc niemieckie europejskie poświadczenie spadkowe działa także wobec polskiego mieszkania czy konta — bez odrębnego postępowania w Polsce.
Najważniejsze punkty
| Podstawa prawna | BGB, §§ 1922 i nast.; zachowek §§ 2303 i nast. |
|---|---|
| Małżonek | Jedna czwarta obok zstępnych, plus jedna czwarta ryczałtowego wyrównania dorobku |
| Zachowek | Połowa udziału ustawowego, jako roszczenie pieniężne; przedawnienie trzy lata |
| Odrzucenie spadku | Sześć tygodni od dowiedzenia się, sześć miesięcy przy elemencie zagranicznym |
| Rejestr | Centralny Rejestr Testamentów Federalnej Izby Notarialnej |
| Podatek od spadków | Kwota wolna 500 000 euro dla małżonka, 400 000 euro na dziecko |
| Spadek transgraniczny | Rozporządzenie 650/2012; europejskie poświadczenie spadkowe uznawane w Polsce |
W praktyce
- Zgłosić zgon w Standesamt; sąd spadkowy zostaje poinformowany przez rejestr testamentów.
- Doprowadzić do otwarcia testamentu; testamenty własnoręczne trzeba oddać do sądu.
- W ciągu sześciu tygodni zdecydować, czy spadek odrzucić — inaczej odpowiada się za długi własnym majątkiem.
- Wystąpić o Erbschein lub europejskie poświadczenie spadkowe, jeśli żądają tego banki, księgi wieczyste albo instytucje w Polsce.
- Złożyć deklarację podatku od spadków i sprawdzić roszczenia o zachowek; przedawniają się po trzech latach.
Koszt i refundacja
Testament notarialny kosztuje w zależności od wartości spadku kilkaset euro i oszczędza później Erbschein, co w sumie często wychodzi taniej. Podatek od spadków dotyczy dopiero kwot ponad kwoty wolne; między małżonkami i dziećmi wiele spadków pozostaje nieopodatkowanych, między rodzeństwem i osobami niespokrewnionymi — nie. Polska zwalnia najbliższą rodzinę z podatku pod warunkiem zgłoszenia nabycia w ciągu sześciu miesięcy.
Ostatnie zmiany
Dyskusja o reformie podatku od spadków i o wycenie nieruchomości trwa; cywilnoprawne zasady zachowku są niezmienione od reformy z 2010 roku.
Gdzie się zwrócić
- Sąd spadkowy (Nachlassgericht) ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.
- Notariusz — testament, umowa dziedziczenia i Erbschein.
- Centralny Rejestr Testamentów Federalnej Izby Notarialnej.
- Finanzamt — deklaracja podatku od spadków; polski urząd skarbowy — zgłoszenie SD-Z2 przy majątku w Polsce.
- Adwokaci specjalizujący się w prawie spadkowym (Fachanwalt für Erbrecht) przy sporach o zachowek.
Warto wiedzieć
Kto przepuści sześciotygodniowy termin na odrzucenie spadku, odpowiada za długi spadkowe własnym majątkiem. Dla spadkobierców mieszkających w Polsce termin wynosi sześć miesięcy, ale oświadczenie musi dotrzeć do niemieckiego sądu spadkowego w wymaganej formie — polskie oświadczenie przed notariuszem trzeba przesłać z tłumaczeniem.
Najczęstsze pytania
Czy mogę wydziedziczyć dziecko?
Można wyłączyć je od dziedziczenia, ale zachowuje zachowek: połowę udziału ustawowego jako roszczenie pieniężne wobec spadkobierców.
Ile dziedziczy małżonek?
Obok dzieci jedną czwartą, w ustroju ustawowym powiększoną o kolejną czwartą — łącznie więc połowę.
Jak długo można odrzucić spadek?
Sześć tygodni od dowiedzenia się o śmierci i o podstawie powołania, sześć miesięcy, gdy zmarły mieszkał za granicą albo spadkobierca przebywał za granicą w chwili rozpoczęcia terminu.
Czy dziedziczy mój partner bez ślubu?
Nie, ani ustawowo, ani z zachowkiem. Bez testamentu nie otrzymuje nic i jest traktowany podatkowo najgorzej.
Co to jest testament berliński?
Wspólny testament, w którym małżonkowie powołują się wzajemnie na jedynych spadkobierców. Przy pierwszej śmierci wywołuje roszczenia dzieci o zachowek.
Źródła i linki urzędowe
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Europejski portal e-Sprawiedliwość — dziedziczenie — prawo spadkowe każdego państwa UE po polsku
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.