Het wettelijke kader
De medisch begeleide voortplanting (vruchtbaarheidsbehandelingen) wordt geregeld door hoofdstuk 8 van de National Health Act (de nationale gezondheidswet) en de Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons van 2012 (de regels over kunstmatige bevruchting), die het onderzoek van donoren, het bijhouden van dossiers en de vertrouwelijkheid van de identiteit van de donor regelen. De toegang wordt niet beperkt door de burgerlijke staat of de seksuele gerichtheid: alleenstaande vrouwen en paren van hetzelfde geslacht kunnen worden behandeld, en artikel 40 van de Children's Act 38 van 2005 (de kinderwet) erkent beide partners als ouders van een kind dat met kunstmatige bevruchting werd verwekt, als zij daarin hebben toegestemd. Donoren blijven anoniem, wat steeds minder strookt met de internationale praktijk en met de DNA-tests voor consumenten. Eiceldonoren krijgen binnen grenzen een vergoeding, ongeveer 10 000 rand, en geen commerciële prijs. Het draagmoederschap valt onder een aparte regeling, hoofdstuk 19 van de Children's Act: de overeenkomst moet vóór de verwekking door het High Court worden bekrachtigd, ten minste één van de wensouders (commissioning parents) moet genetisch aan het kind verwant zijn, en alleen onkosten mogen worden betaald. Dat stelsel staat ook open voor paren van hetzelfde geslacht en is streng maar werkbaar, omdat een rechter de afstamming regelt voordat iemand zwanger is. In de praktijk bepaalt het geld de toegang, niet de wet: openbare ivf bestaat alleen in enkele academische ziekenhuizen, met lange wachtlijsten, zodat de overgrote meerderheid van de behandelingen privé is en het grootste deel van de bevolking uitgesloten blijft. Voor Nederland en België blijft een Zuid-Afrikaans ouderschap na draagmoederschap een buitenlandse beslissing die thuis wordt getoetst: in Nederland is de vrouw die het kind baart de moeder en is beroepsmatige bemiddeling bij draagmoederschap strafbaar (artikel 151b Wetboek van Strafrecht); in België is draagmoederschap niet bij wet geregeld.
De kernpunten
| Wet | Hoofdstuk 8 van de National Health Act; Regulations Relating to Artificial Fertilisation of Persons van 2012 |
|---|---|
| Toegang | Geen beperking naar burgerlijke staat of seksuele gerichtheid |
| Ouderschap | Beide partners erkend als ouders bij kunstmatige bevruchting met hun toestemming (artikel 40 van de Children's Act) |
| Donatie | Identiteit van de donor vertrouwelijk; vergoeding binnen grenzen toegestaan, ongeveer 10 000 rand voor een eiceldonor |
| Draagmoederschap | Hoofdstuk 19 van de Children's Act; bekrachtiging door het High Court vóór de verwekking; alleen onkosten betaald |
| Genetische band | Ten minste één wensouder moet genetisch aan het kind verwant zijn |
| Sector | Vooral privé; beperkt openbaar aanbod in academische ziekenhuizen |
| Nederlanders en Belgen | Geen vergoeding van thuis zonder verzekering in Nederland of België; donor niet identificeerbaar, anders dan in Nederland; na draagmoederschap geen automatische erkenning van de geboorteakte met de wensouders |
In de praktijk
- Vraag een verwijzing naar een fertiliteitskliniek. Openbare behandeling bestaat in enkele academische ziekenhuizen, met lange wachtlijsten.
- Rond het vooronderzoek (work-up) af, als paar of alleen, en spreek daarna een schriftelijk behandelplan af met gedetailleerde kosten, de medicatie inbegrepen: de meeste behandelingen zijn privé en de ziektekostenverzekeringen (medical schemes) dekken weinig.
- Voor donorgameten werkt u met een geregistreerd bureau voor eiceldonatie of een spermabank die volgens de regels van 2012 werkt. De identiteit van de donor blijft vertrouwelijk: anders dan het Nederlandse recht, dat donorkinderen sinds 2004 het recht geeft op hun zestiende de identiteit van de donor te kennen, geeft het Zuid-Afrikaanse recht het kind die mogelijkheid niet.
- Voor draagmoederschap schakelt u een advocaat in: de overeenkomst moet vóór de verwekking door het High Court worden bekrachtigd, anders is ze nietig.
- Laat de geboorte met een apostille en zo nodig een beëdigde vertaling — ook uit het Afrikaans — inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP) via uw gemeente of de gemeente Den Haag (Landelijke Taken), of via de ambassade of het consulaat in de Belgische Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS). Bij een vrouwenpaar dat samen in de behandeling heeft toegestemd, erkent het Zuid-Afrikaanse recht beide moeders; laat bij Nederland Wereldwijd of de Belgische ambassade nagaan hoe die afstamming thuis wordt erkend, want ze kan bepalend zijn voor de nationaliteit van het kind.
- Voor Nederlanders en Belgen: bij draagmoederschap wordt de Zuid-Afrikaanse geboorteakte met de wensouders in Nederland pas erkend na toetsing door de rechter, en in België is de erkenning via de ambassade of het consulaat niet gegarandeerd; ook de inschrijving, de nationaliteit en het paspoort van het kind hangen daarvan af. Laat u vóór de ondertekening van de overeenkomst adviseren door een advocaat in Zuid-Afrika én in Nederland of België, en volg het Nederlandse wetsvoorstel over draagmoederschap en afstamming, dat de regels kan veranderen.
Kosten en vergoeding
Een ivf-cyclus kost 50 000 à 90 000 rand met de medicatie; ICSI en donoreicellen komen daarbovenop, met een vergoeding voor de donor van ongeveer 10 000 rand. De ziektekostenverzekeringen (medical schemes) dekken meestal het onderzoek, maar niet de cyclus zelf. Naar Europese maatstaven is Zuid-Afrika betrekkelijk goedkoop, en het land trekt patiënten aan van het hele continent en uit Europa. De Nederlandse basisverzekering, die drie ivf-pogingen vergoedt tot de 43e verjaardag, en de Belgische ziekteverzekering vergoeden alleen wie er verzekerd is — wie in Zuid-Afrika woont, is dat in de regel niet meer.
Recente veranderingen
Het Zuid-Afrikaanse kader voor draagmoederschap, herhaaldelijk getoetst door het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court), blijft een van de duidelijkste ter wereld, en het land is een bestemming geworden voor wensouders uit landen waar draagmoederschap verboden is — binnen de woonplaatsvereisten die de rechtbanken toepassen. De vertrouwelijkheid van de donor staat ter discussie: in Zuid-Afrika verwekte donorkinderen dringen aan op verandering.
Waar u terechtkunt
- Privé-fertiliteitsklinieken in Johannesburg, Pretoria, Kaapstad en Durban.
- De academische ziekenhuizen Groote Schuur, Tygerberg, Charlotte Maxeke en Steve Biko, voor een beperkte openbare behandeling.
- Geregistreerde bureaus voor eiceldonatie en spermabanken; Southern African Society of Reproductive Medicine and Gynaecological Endoscopy, de beroepsvereniging.
- High Court: bekrachtiging van draagmoederschapsovereenkomsten.
- Nederland Wereldwijd en de Belgische ambassade in Pretoria: inschrijving van de geboorte, nationaliteit en paspoort van het kind; Freya, de Nederlandse patiëntenvereniging voor vruchtbaarheidsproblemen, en De Verdwaalde Ooievaar in Vlaanderen.
Goed om te weten
Een draagmoederschapsovereenkomst die niet vóór de verwekking door het High Court werd bekrachtigd, is ongeldig, en het kind is dan juridisch het kind van de draagmoeder — de belangrijkste regel van het Zuid-Afrikaanse draagmoederschap. En voor Nederlanders en Belgen: het Zuid-Afrikaanse draagmoederschap eindigt thuis niet met een automatisch erkend ouderschap — laat u vóór de ondertekening adviseren, niet pas na de geboorte; en volgens de regels van 2012 blijft de identiteit van de donor ook voor het kind vertrouwelijk.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Rijksoverheid — Vruchtbaarheidsbehandelingen en donorconceptie — officiële informatie
- Nederland Wereldwijd — buitenlandse akten omzetten naar Nederlandse akten — Ministerie van Buitenlandse Zaken
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.