Het wettelijke kader
De Wills Act van 1953 geeft een ruime testeervrijheid: anders dan in Nederland (legitieme portie) en België (reserve) kunnen kinderen worden onterfd. De correcties zijn de Maintenance of Surviving Spouses Act van 1990, die de langstlevende echtgenoot een vordering op redelijk onderhoud uit de nalatenschap geeft, en de gewone onderhoudsrechten van minderjarige kinderen. De erfopvolging zonder testament (intestacy) volgt de Intestate Succession Act van 1987: eerst de echtgenoot of partner en de kinderen, daarna de andere verwanten in de wettelijke volgorde; de echtgenoot krijgt een kindsdeel of een vastgesteld minimum, naargelang wat het hoogst is. In Bhe v Magistrate Khayelitsha (2004) schrapte het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) het eerstgeboorterecht van de oudste zoon (male primogeniture) in het gewoonterecht; sindsdien vallen ook die nalatenschappen onder de Intestate Succession Act. Als echtgenoot gelden ook de partners in een gewoonterechtelijk of religieus huwelijk, en sinds Bwanya (2021) kan ook een vaste levenspartner zonder testament erven. De Master of the High Court houdt toezicht op de afwikkeling van elke nalatenschap. Pensioenen en levensverzekeringen gaan naar de aangewezen begunstigden (nomination), buiten het testament om. Een erfbelasting (estate duty) geldt boven een aanzienlijke vrijstelling (abatement), met een hoger tarief voor grote nalatenschappen en een vrijstelling voor de echtgenoot. Zuid-Afrika is geen lid van de Europese Unie en past de Europese erfrechtverordening 650/2012 niet toe; de Nederlandse en Belgische rechter en notaris doen dat wel: voor een Nederlander of Belg die in Zuid-Afrika woonde, beheerst het Zuid-Afrikaanse recht, dat van de laatste gewone verblijfplaats, in beginsel de hele nalatenschap, tenzij het testament het recht van de nationaliteit kiest (artikel 22); de twee stelsels kunnen het oneens zijn over het toepasselijke recht.
De kernpunten
| Wetten | Wills Act van 1953; Intestate Succession Act van 1987; Maintenance of Surviving Spouses Act van 1990 |
|---|---|
| Testeervrijheid | Ruim, begrensd door de onderhoudsvorderingen van de langstlevende echtgenoot en de minderjarige kinderen; geen legitieme portie of reserve |
| Zonder testament | Echtgenoot of partner en kinderen, dan de andere verwanten; de echtgenoot krijgt een kindsdeel of een vastgesteld minimum, naargelang wat het hoogst is |
| Echtgenoten | Ook de partners in een gewoonterechtelijk of religieus huwelijk; sinds Bwanya (2021) ook de vaste levenspartner |
| Gewoonterecht | Eerstgeboorterecht van de oudste zoon geschrapt (Bhe, 2004) |
| Stiefkinderen | Erven zonder adoptie niet bij versterf; wel onderhoud uit de nalatenschap als de overledene hen onderhield |
| Master of the High Court | Houdt toezicht op de afwikkeling van elke nalatenschap; aangifte binnen veertien dagen na het overlijden |
| Erfbelasting (estate duty) | Boven een vrijstelling (abatement), met een hoger tarief voor grote nalatenschappen en een vrijstelling voor de echtgenoot |
| Nederlanders en Belgen | Verordening 650/2012 thuis: recht van de laatste gewone verblijfplaats, tenzij keuze voor het recht van de nationaliteit (artikel 22); mogelijk Nederlandse erfbelasting tot tien jaar na de emigratie; Belgisch recht van overgang op onroerend goed in België |
In de praktijk
- Maak een testament volgens de vormvereisten van de Wills Act en bewaar het waar het gevonden wordt; leeft u in een gewoonterechtelijk of religieus huwelijk of met stiefkinderen, regel het dan zeker bij testament — een stiefkind erft zonder adoptie niet. Wie ook een testament in Nederland of België heeft, laat de twee door een advocaat ter plaatse en een notaris thuis op elkaar afstemmen, zodat het ene het andere niet ongewild herroept.
- Controleer de aanwijzingen van begunstigden (nominations) op pensioenen en levensverzekeringen: ze gaan buiten het testament om en worden na een scheiding of een nieuw huwelijk bijna nooit bijgewerkt.
- Na een overlijden: meld de nalatenschap binnen veertien dagen bij de Master of the High Court, zoek het testament en laat de executeur aanstellen. Waardeer de nalatenschap, ook het vermogen dat erbuiten valt, roep de schuldeisers op waar de wet dat vereist, betaal de schulden, dien de belastingaangiften in die het overlijden meebrengt en vraag de vereiste verklaringen (clearance) aan; verdeel pas na het verstrijken van de termijn voor vorderingen, met een getekende verdelingsrekening. Reken voor een onbetwiste nalatenschap op zes tot achttien maanden, veel langer bij een geschil of bezit in het buitenland.
- Wie het erfrecht van thuis wil, met de legitieme portie (Nederland) of de reserve (België) van de kinderen, kiest het uitdrukkelijk in zijn testament (artikel 22 van verordening 650/2012); die keuze bindt de Europese rechter en notaris, niet de Master of the High Court. Voor bezit in Nederland of België vraagt de notaris daar de Zuid-Afrikaanse overlijdensakte en de stukken van de Master, met apostille en zo nodig een beëdigde vertaling — ook uit het Afrikaans —, voor een verklaring van erfrecht (Nederland) of een akte van erfopvolging (België).
- Nederland kan erfbelasting heffen over de wereldwijde nalatenschap van een Nederlander die minder dan tien jaar vóór zijn overlijden uit Nederland vertrok; België belast de nalatenschap van wie buiten België woonde alleen op het onroerend goed in België (recht van overgang). Laat nagaan hoe die heffing samenloopt met de Zuid-Afrikaanse estate duty.
Kosten en vergoeding
Gerechtskosten zijn bescheiden; professionele kosten niet, en in een betwiste nalatenschap overtreffen ze vaak wat er op het spel staat. Bij de erfbelasting tellen de vrijstellingen meer dan het tarief. Pensioenen en levensverzekeringen buiten de nalatenschap zijn meestal de grootste en minst nagekeken posten. Een verklaring van erfrecht bij een Nederlandse notaris kost 400 à 900 euro, een akte van erfopvolging bij een Belgische notaris 300 à 800 euro, plus apostilles en beëdigde vertalingen.
Recente veranderingen
De rechtbanken hebben de partners in islamitische en gewoonterechtelijke huwelijken stap voor stap als echtgenoten erkend voor de erfopvolging zonder testament en het onderhoud, en daarmee een oude lacune gedicht; de uitspraak Bwanya van 2021 breidde die bescherming uit tot vaste levenspartners.
Waar u terechtkunt
- Master of the High Court: aangifte van de nalatenschap en toezicht op de afwikkeling.
- South African Revenue Service (SARS): belastingaangiften na het overlijden en estate duty.
- Department of Home Affairs: overlijdensakte en bewijs van verwantschap.
- Advocaten voor nalatenschappen, via de orde van advocaten (law society); banken, verzekeraars en pensioenfondsen voor vermogen buiten de nalatenschap.
- Notaris in Nederland (KNB) of in België (Notaris.be) en de Belastingdienst; Nederlandse en Belgische ambassade in Pretoria voor akten en volmachten.
Goed om te weten
Elke nalatenschap boven een lage drempel moet binnen veertien dagen na het overlijden bij de Master of the High Court worden aangegeven: wie dat nalaat, blokkeert de toegang tot de rekeningen van de overledene. Zonder testament verdeelt de wet volgens een vaste formule, met niets voor stiefkinderen of een onderneming die moet blijven draaien. En voor Nederlanders en Belgen: de Zuid-Afrikaanse testeervrijheid geldt ook thuis als u niet uitdrukkelijk voor het recht van uw nationaliteit kiest, en de Nederlandse erfbelasting kan u nog tien jaar na uw vertrek volgen.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Verordening (EU) 650/2012 — erfopvolging — EUR-Lex
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.