Het wettelijke kader
De wet van 31 juli 2017 hervormde het erfrecht met ingang van 1 september 2018 (oud Burgerlijk Wetboek, artikelen 718 en volgende). Zonder testament erven de kinderen in gelijke delen; de langstlevende echtgenoot krijgt het vruchtgebruik van de hele nalatenschap en, als er geen afstammelingen zijn, de volle eigendom van het gemeenschappelijk vermogen en het vruchtgebruik van de eigen goederen van de overledene. De reserve van de kinderen bedraagt sinds 2018 altijd de helft van de nalatenschap, ongeacht hun aantal; de andere helft is vrij beschikbaar. De reserve van de echtgenoot is het vruchtgebruik van de helft, minstens dat van de gezinswoning en de huisraad. De ouders hebben geen reserve meer, alleen een recht op onderhoud bij behoefte. Erfovereenkomsten — met alle kinderen samen, of over een bepaald punt — zijn sinds 2018 toegelaten bij notariële akte. De wettelijk samenwonende partner erft het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad, de feitelijk samenwonende niets. De erfbelasting is gewestelijk: in Vlaanderen 3, 9 en 27 procent in rechte lijn en tussen partners (roerend en onroerend apart), met vrijstelling van de gezinswoning voor de partner; broers, zussen en anderen betalen 25 tot 55 procent.
De kernpunten
| Zonder testament | Kinderen in gelijke delen; echtgenoot vruchtgebruik van alles |
|---|---|
| Reserve | Kinderen: helft van de nalatenschap samen; echtgenoot: vruchtgebruik van de helft, minstens de gezinswoning |
| Wettelijk samenwonende partner | Vruchtgebruik van gezinswoning en huisraad; feitelijk samenwonende: niets |
| Erfovereenkomsten | Toegelaten sinds 2018 bij notariële akte, na een bedenktijd van een maand |
| Erfbelasting Vlaanderen | Rechte lijn en partners: 3 % tot 50 000, 9 % tot 250 000, 27 % daarboven; gezinswoning vrijgesteld voor de partner |
| Aangifte | Binnen 4 maanden na het overlijden bij de Vlaamse Belastingdienst (VLABEL) |
In de praktijk
- Vraag na het overlijden een attest van erfopvolging bij het registratiekantoor (gratis, als er geen testament of huwelijkscontract is) of een akte van erfopvolging bij de notaris om de rekeningen te deblokkeren.
- Een testament kan eigenhandig zijn — volledig met de hand geschreven, gedateerd en ondertekend — of notarieel; laat het in beide gevallen inschrijven in het Centraal Register van Testamenten, anders vinden de erfgenamen het misschien nooit.
- Wie een kind meer wil geven, gebruikt de beschikbare helft; een schenking aan een kind wordt bij het overlijden in waarde ingebracht, tenzij ze «buiten erfdeel» werd gedaan. De globale erfovereenkomst met alle kinderen legt vooraf vast dat het evenwicht bereikt is.
- Het vruchtgebruik van de langstlevende kan worden omgezet in geld of volle eigendom op verzoek van de kinderen of de partner; de familierechtbank beslist bij onenigheid.
Kosten en vergoeding
Een notarieel testament kost 300 à 500 euro; een akte van erfopvolging 300 à 800 euro; het attest van erfopvolging van het registratiekantoor is gratis. Erfbelasting: op 300 000 euro roerend goed betaalt een kind in Vlaanderen 32 000 euro, op de gezinswoning betaalt de partner niets.
Recente veranderingen
De hervorming van 2018 is de grootste sinds 1804: vaste reserve van de helft, erfovereenkomsten, inbreng in waarde. Vlaanderen voerde in 2021 de vriendenerfenis in (15 000 euro aan een vriend of ver familielid tegen 3 %) en schafte het duolegaat af.
Waar u terechtkunt
- Notaris.be: erfrecht, testament, erfovereenkomsten en simulaties van de erfbelasting.
- Vlaanderen.be (Vlaamse Belastingdienst): aangifte van nalatenschap en tarieven.
- De familierechtbank voor geschillen over vereffening en verdeling.
Goed om te weten
De feitelijk samenwonende partner erft in België niets, ook niet de gezinswoning; alleen een testament of een beding van aanwas beschermt hem, en Vlaanderen belast hem dan na één jaar samenwonen als partner. En een eigenhandig testament dat getypt is of niet gedateerd, is nietig.
Bronnen en officiële links
- Notaris.be — Erven — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat
- Vlaanderen.be — Erfbelasting — Vlaamse overheid
- Belgium.be — Erfenis — federaal portaal
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.