Birlikte yaşlanmak

Emeklilik şoku

Günde üç saat birbirini gören iki kişi birden on beş saat bir arada kalır. Bu bir ayrıntı değildir: pek çok çift o anda dengesinin bir bölümünün ayrı geçen saatlere dayandığını keşfeder. Buna alan sorusu — kim hangi odayı, hangi saatte kullanır — ve biri ötekinden iki üç yıl önce emekli olduğunda ritim sorusu eklenir.

Yardımcı olan şey gayet sıradandır: herkesin ev dışında kendine ait bir uğraşını sürdürmesi ve bu zamanın kendi kendine dolmasına izin vermek yerine onunla ne yapılacağına birlikte karar vermek. Otuz yıllık evlilikten sonraki ayrılıklar Batı ülkelerinin çoğunda arttı ve emeklilik bunları tetikleyen anlardan biridir.

Eşinin bakım vereni olmak

Bir çiftin hayatındaki en sessiz dönüşümdür: çoğu zaman kimse adını koymadan eş olmaktan bakıcı olmaya geçilir. Bilinmeye değer üç şey var.

• Bakım verenin tükenmişliği belgelenmiş bir olgudur, bir zayıflık değil. Özellikle görev duygusuyla her türlü dış yardımı reddedenleri vurur.
• Mola erken istenir. Hemen her ülke geçici bakım çözümleri, evde yardım ya da bakım veren yakınlar için izin öngörür; bunlar acil bir durumda nadiren elde edilir.
• Bakım veren statüsü bazen hak doğurur — maddi haklar, emeklilik ve izin hakları; Türkiye’de, gelir koşuluna bağlı olarak, bakıma muhtaç engelli bir yakınına evde bakanlara ödenen evde bakım yardımı gibi. Bu haklar neredeyse hiçbir zaman kendiliğinden tanınmaz: başvurmak gerekir.

Önceden yazılması gerekenler

Muhakemeyi bozan bir hastalık, eşi karar verici yapar — ya da önceden neyin öngörüldüğüne bağlı olarak onu bundan alıkoyar. Dört belge, şu ya da bu adla, hemen her ülkede vardır.

Dulluk

Birlikte geçen bir hayatın öteki sonu; sitenin bugüne kadar en az söz ettiği son. Üç düzlem üst üste biner ve bunları ayrı ayrı ele almak daha iyidir. Zorunlu aşamaları da takvimi de olmayan yas; ilk haftalarda çok ağır olan ve yakın çevrenin gerçekten yardım edebileceği resmî işlemler; ve tümüyle birlikteliğin statüsüne ve ülkeye bağlı olan maddi durum — dul aylığı, konut üzerindeki haklar, miras.

Pek çok kişinin çok geç keşfettiği bir nokta: evlilik ya da kayıtlı birliktelik yoksa sağ kalanın kural olarak ne dul aylığı, ne konut üzerinde kendiliğinden bir hakkı, ne de miras hakkı vardır. Bkz. ilişkide para ve miras ve bağış.

Yaşlı çiftler hakkında bilinenler

Yaygın kanının aksine evlilik doyumu yıllarla doğrusal biçimde azalmaz. Boylamsal çalışmalar daha çok U biçiminde bir eğri tanımlar: başta yüksektir, çocukların evde olduğu ve yükün en ağır olduğu yıllarda düşer, sonra onlar evden ayrılınca yeniden yükselir. Bu bireysel bir kural değil, bir ortalamadır — ama kaçınılmaz bir yıpranma anlatısını çürütür.

İkinci saptama: yaşlı çiftler farklı kavga eder. Aynı düzeyde bir çatışmada daha az saldırganlığa, daha çok mizaha ve sevgiye başvururlar; anlaşmazlıkları çözmekten çok onların etrafından dolaşırlar. Bu bir teslimiyet değildir; zamanla kazanılmış bir güç tasarrufudur.

Sarsan üç geçiş

Çocukların evden ayrılması. Çifti, dönüştüğü hâliyle ortaya çıkarır. Kimileri bunda ikinci bir gençlik bulur, kimileri artık yalnızca gündelik işlerin düzenini konuştuklarını fark eder. İki tepki de sık görülür ve ikinci durum, adı konduğu takdirde, bir kader değildir.

Emeklilik. Birlikte geçirilen zamanı birdenbire değiştirir; biri ötekinden önce çalışmayı bıraktığında bu çoğu zaman asimetrik olur. Çatışmalar o zaman alan ve ritim üzerinedir: kim evin neresini kullanır, öğle yemeği saat kaçta yenir, hiçbir zorunluluğu olmayan bir gün nasıl doldurulur. Burada da önceden konuşmak, sonradan acı çekmeyi önler.

Hastalık. Bir eşi bakım verene dönüştürür; bu ise başka bir meslektir. Bakım verenlerin tükenmişliği belgelenmiştir ve kendileri dâhil herkesçe hafife alınır. Erkenden dış yardım istemek bir terk ediş değil, dayanmayı sağlayan şeydir.

Altmış yaşından sonra boşanma

Boşanma sayılarındaki genel düşüşün tersine, Batı ülkelerinin çoğunda artıyor. Öne sürülen nedenler aynı noktada birleşir: yaşam beklentisinin uzaması, kadınların artan maddi bağımsızlığı ve toplumsal damgalanmanın ortadan kalkması. Sonuçları ise otuz yaşındakinden daha ağırdır — mal varlığı oluşmuştur, emeklilik hakları söz konusudur ve yeni bir düzen kurmak için zaman kısadır.

İki nokta sistematik bir kontrolü hak eder: çoğu zaman tek önemli varlık olan konutun akıbeti ve ayrılığın dul aylığı üzerindeki, ülkeye ve emeklilik sistemine göre çok değişen etkisi.

Cinsellik sona ermez

Araştırmalar bunu düzenli olarak gösteriyor: yetmiş yaş üstü kişilerin önemli bir bölümünün cinsel hayatı vardır ve bildirilen doyum yaşın kendisinden çok sağlığa ve bir partnerin varlığına bağlıdır. Değişen, biçimlerdir — daha çok zaman, daha az kendiliğindenlik, bazen öngörülmesi gereken tıbbi bir uyarlama.

Bakım veren çift: kimsenin seçmediği bir meslek

Hastalık yerleştiğinde eş, çoğu zaman bir geçiş dönemi ve eğitim olmadan, bakım veren olur. Avrupa’da yapılan araştırmalar çoğunluğu kadın ve yaşlı olan, bakıma hatırı sayılır bir zaman ayıran ve sağlığının kendi yaş grubunun ortalamasından daha bozuk olduğunu bildiren bir nüfus tanımlar. Bakım verenlerin tükenmişliği belgelenmiştir ve en başta bakım verenlerin kendileri tarafından hafife alınır.

Üç işaret uyarıcı olmalıdır: kendi doktor randevularından vazgeçmek, artık kimseyle görüşmemek ve bakılan kişiye öfke, ardından öfke duyduğu için suçluluk duymak. Üçü de bir karakter kusuru değildir; üçü de belirtidir.

Destek olanakları hemen her yerde vardır — gündüz bakım merkezleri, evde geçici bakım desteği, geçici yatılı bakım, destek grupları — ve çok geç keşfedildikleri için az kullanılır. Bilgi almanın doğru zamanı, ihtiyaç duymadan öncedir.

Dulluk ve öncesinde olup bitenler

Uzun süren birlikteliklerin çoğu bir ölümle biter; konu tatsız olduğu için buna kötü hazırlanılır. Oysa üç konuşma pek çok güçlüğü önler: pratik düzen — evraklar nerede, hesapları kim biliyor, hangi sözleşmeler var; yaşamın sonuna ilişkin istekler, yarar sağlamayan tedavide ısrar edilmesi konusu dâhil; ve sağ kalanın maddi durumu, özellikle emeklilik sistemine ve ülkeye göre çok değişen dul aylığı hakları.

İnsani düzlemde uzun dönemli izleme çalışmaları büyük bir değişkenlik gösterir: bir azınlık kalıcı olarak etkilenir, çoğunluk bir iki yılda öncekine yakın bir iyi oluş düzeyine yeniden kavuşur ve fark yaratan kaynaklar yalnızlıkta olduğu gibidir — çok sayıda değil, düzenli bağlar.

Yetmiş yaşından sonra yeniden bir ilişki kurmak

Sanıldığından daha sık görülür ve kimsenin öngörmediği, kendine özgü sorular doğurur. İlki mal varlığıyla ilgilidir: yeniden evlenmek mirasın paylaşımını değiştirir ve ilk evlilikten olan çocukları incitebilir. Pek çok yaşlı çift bu yüzden evlilik yerine evlenmeden birlikte yaşamayı ya da kayıtlı bir birlikteliği — Türkiye’de böyle bir kurum yoktur — seçer ya da durumu sözleşmeyle düzenler.

İkincisi ev hayatıyla ilgilidir: herkes kırk yıllık alışkanlıklarıyla gelir, bu da birlikte yaşamayı yirmi yaşındakinden daha zor kılar. İki ayrı adreste yaşamak, az anlatılsa da sık görülen ve gayet uygulanabilir bir düzendir.

Sık sorulan sorular

Ya siz?

Birlikte yaşlanmak size…

Anonim oylama, hesap gerekmez: sonuçlar oy verdikten sonra tüm okurlar, Türkçe site okurları ve ülkenizdeki okurlar için görünür. Tüm sonuçlar: anketler sayfası.