Ramy prawne
Artykuły 229 i następne Kodeksu cywilnego organizują cztery rozwody: za obopólną zgodą, przez akceptację zasady rozstania, z powodu ostatecznego rozpadu więzi małżeńskiej i z winy. Ustawa z 18 listopada 2016 roku stworzyła rozwód za obopólną zgodą aktem adwokatów złożonym u notariusza, bez sędziego. Reforma obowiązująca od 1 stycznia 2021 roku zniosła rozprawę pojednawczą i skróciła z dwóch lat do roku separację wymaganą dla ostatecznego rozpadu więzi.
Francja i Polska stosują rozporządzenie (UE) 2019/1111 (jurysdykcja i uznawanie) oraz Rzym III (prawo właściwe). Dla dwojga Polaków mieszkających we Francji sąd francuski jest właściwy, ale bez wyboru prawa stosuje prawo polskie jako wspólne ojczyste — czyli orzeka o winie na żądanie strony i nie zna rozwodu bez sędziego. Wybór prawa francuskiego (możliwy nawet w toku sprawy) otwiera rozwód za obopólną zgodą u notariusza w kilka tygodni. Francuski rozwód wpisuje się do polskiego USC na podstawie zaświadczenia z art. 36 rozporządzenia; rozwód notarialny bez sędziego też jest w Polsce uznawany (jako „dokument urzędowy” z załącznika rozporządzenia) — Polska przyjmuje go od 2022 roku po wyroku TSUE w sprawie Senatsverwaltung.
Najważniejsze punkty
| Obopólna zgoda | Bez sędziego: każde z małżonków ma adwokata, porozumienie deponuje się u notariusza. Wyjątek: jeśli małoletnie dziecko prosi o wysłuchanie, sprawę przejmuje sędzia |
|---|---|
| Rozpad więzi | Rok separacji wystarcza; zgoda małżonka nie jest potrzebna |
| Wina | Zawsze możliwa, ale stała się mniejszością |
| Świadczenie kompensacyjne | Wypłacane zasadniczo w kapitale, by zrównoważyć różnicę poziomu życia |
| Dzieci | Wspólna władza rodzicielska w niemal wszystkich przypadkach; alimenty według orientacyjnej tabeli |
| Czas | Od kilku tygodni do kilku miesięcy przy obopólnej zgodzie; rok do dwóch lat w sporze |
| Opieka naprzemienna | Możliwa od najmłodszego wieku, ustalana wspólnie lub przez sędziego |
| Mieszkanie | Sędzia może przyznać korzystanie z domu niezależnie od własności |
| Nazwisko | Każde wraca do nazwiska rodowego, chyba że za zgodą lub zezwoleniem sędziego |
| Uznanie w Polsce | Automatyczne — rozporządzenie 2019/1111, także dla rozwodu notarialnego |
W praktyce
- Każde z małżonków wybiera swojego adwokata — to obowiązkowe, nawet przy rozwodzie bez sędziego; polskojęzyczni adwokaci w Paryżu i Lyonie ułatwiają sprawę.
- Stan likwidacyjny ustroju majątkowego sporządza notariusz, gdy w grę wchodzi nieruchomość — także położona w Polsce.
- Do sędziego ds. rodzinnych (JAF) można zwrócić się w trybie pilnym o środki tymczasowe.
- Rozwód wpisuje się na marginesie aktów stanu cywilnego: ta transkrypcja czyni go skutecznym wobec osób trzecich; do polskiego USC składa się odpis z zaświadczeniem z art. 36 i tłumaczeniem.
- Pamiętać o aktualizacji testamentu, umów ubezpieczenia na życie i klauzul beneficjenta po wyroku.
- Dla rozwodu bez sędziego dwoje Polaków musi wybrać prawo francuskie w porozumieniu — inaczej notariusz odmówi, bo prawo polskie takiej formy nie zna.
Koszt i refundacja
Liczyć od kilkuset do kilku tysięcy euro honorariów w zależności od procedury, plus koszty notariusza (ok. 50 euro za depozyt porozumienia). Pomoc prawna (aide juridictionnelle) pokrywa całość lub część honorariów według dochodów.
Ostatnie zmiany
Od 1 stycznia 2021 roku nie ma rozprawy pojednawczej, a separacja wymagana dla rozpadu więzi wynosi rok; procedura jest w pełni zdematerializowana.
Gdzie się zwrócić
- Adwokaci specjalizujący się w prawie rodzinnym; bezpłatne konsultacje w maisons de justice et du droit.
- Notariusze — likwidacja ustroju majątkowego i depozyt porozumienia rozwodowego.
- Points-justice i bezpłatne dyżury prawne w merostwach.
- Conseils départementaux d'accès au droit — bezpłatna pierwsza konsultacja.
Warto wiedzieć
W razie przemocy nakaz ochronny (ordonnance de protection) wnosi się niezależnie od rozwodu i można go uzyskać w kilka dni: nie czekać na wynik procedury. A wyjazd z dzieckiem do Polski bez zgody drugiego rodzica lub sędziego to uprowadzenie w rozumieniu konwencji haskiej — sądy polskie nakazują powrót.
Najczęstsze pytania
Gdzie lepiej się rozwieść: we Francji czy w Polsce?
Oba sądy są właściwe dla dwojga Polaków mieszkających we Francji. Francuski rozwód za obopólną zgodą (po wyborze prawa francuskiego) trwa kilka tygodni i nie wymaga sędziego; sporny — rok do dwóch lat, ale bez winy po roku separacji. Polski jest tańszy, może orzec o winie i trwa dłużej; sprawy dzieci mieszkających we Francji i tak podlegają sądom francuskim. Kto pierwszy złoży wniosek, wybiera sąd.
Czy rozwód u notariusza bez sędziego jest uznawany w Polsce?
Tak. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł w 2022 roku, że pozasądowe rozwody zarejestrowane przez organ państwa członkowskiego są „orzeczeniami” w rozumieniu rozporządzenia; polski USC wpisuje wzmiankę na podstawie zaświadczenia z art. 36 (formularz z załącznika). Warunek: oboje małżonkowie muszą wybrać prawo francuskie, bo prawo polskie nie zna rozwodu bez sądu.
Źródła i linki urzędowe
- service-public.fr — divorce — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Europejski portal e-Sprawiedliwość — rozwód — zasady rozwodu w państwach UE po polsku
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.