Yasal çerçeve
Türk Ceza Kanunu 188. madde uyuşturucu imal, ithal ve ticaretini 10 yıldan az olmamak üzere hapisle (satış 10–15 yıl, artırım halleriyle daha fazla) cezalandırır; 191. madde kullanmak için satın alma, kabul etme, bulundurma ve kullanmayı 2–5 yıl hapisle cezalandırır, ancak savcılık ilk seferde kamu davasının açılmasını beş yıl erteler, kişiyi denetimli serbestlik ve gerekirse tedaviye tabi tutar; yükümlülüklere uyulursa dava açılmaz. Esrar dahil bütün maddeler yasaktır; tıbbi kenevir yalnızca 2016 yönetmeliğiyle ruhsatlı ilaç (sativex ve benzeri) olarak ve reçeteyle mümkündür, kenevir yetiştiriciliği ise lifli üretim için izne bağlıdır. Alkol: 18 yaş altına satış ve içki içirme yasak; 2013'ten beri perakende satış 22:00–06:00 arası yasak, reklam ve promosyon yasak, özel tüketim vergisi yüksek; sürücülerde 0,50 promil (ticari ve toplu taşımada 0,20) sınırı, aşımı idari cezayla, tekrarlarda ehliyet iptaliyle sonuçlanır; uyuşturucu etkisinde araç kullanmak ehliyete beş yıl el konulmasıyla cezalandırılır. Tütün: 4207 sayılı kanunla 2009'dan beri bütün kapalı alanlarda sigara yasağı, düz paket (2020), 18 yaş altına satış yasağı; elektronik sigara ithalatı ve satışı 2020'den beri yasaktır. Tedavi: AMATEM ve ÇEMATEM merkezleri (yaklaşık 130) SGK kapsamında ücretsizdir; Yeşilay YEDAM merkezleri ve 115 hattı danışmanlık verir.
Temel noktalar
| Kullanım ve bulundurma | TCK 191: 2–5 yıl; ilk seferde kamu davasının ertelenmesi, denetimli serbestlik ve tedavi |
|---|---|
| Ticaret | TCK 188: 10 yıldan az olmamak üzere; satış 10–15 yıl; okul ve yurt yakınında artırım |
| Esrar | Yasak; tıbbi kenevir yalnızca ruhsatlı ilaç ve reçeteyle |
| Alkol | 18 yaş; 22:00–06:00 satış yasağı; reklam yasağı; sürücü 0,50 promil (ticari 0,20) |
| Tütün | 18 yaş; kapalı alanlarda yasak (4207); düz paket; e-sigara satışı yasak |
| Uyuşturuculu araç | Ehliyete 5 yıl el koyma ve idari ceza; kaza halinde hapis |
| Tedavi | AMATEM/ÇEMATEM ücretsiz (SGK); YEDAM 115 danışma hattı |
| Denetimli serbestlik | Rehberlik, tedavi ve sık idrar testi; uyumsuzlukta dava açılır |
Uygulamada
- Az miktarla yakalanma: polis maddeyi el koyar, savcılık tahlil yaptırır ve kullanım için bulundurma kabul edilirse kamu davasını erteler (5 yıl); denetimli serbestlik müdürlüğü program belirler (görüşmeler, idrar tahlili, gerekirse AMATEM'de tedavi). Programa uymayan ya da bu sürede yeniden yakalananın davası açılır ve 2–5 yıl istenir; miktar «kişisel kullanım sınırını» aşarsa ticaret şüphesiyle tutuklama riski doğar.
- Tedavi: AMATEM'e (Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) başvuru doğrudan ya da aile hekimi sevkiyle yapılır, yatılı ve ayakta tedavi SGK kapsamındadır; ÇEMATEM 18 yaş altı içindir; buprenorfin-nalokson ile yerine koyma tedavisi bazı merkezlerde vardır. Yeşilay YEDAM merkezleri (büyük illerde) ücretsiz psikolojik danışmanlık verir.
- Alkol sorunu yaşayan çiftler: AMATEM'de alkol tedavisi, Adsız Alkolikler toplantıları (İstanbul, Ankara, İzmir ve çevrimiçi), aile için Al-Anon; alkol etkisindeki şiddet 6284 kapsamında tedbir kararı nedenidir.
- İş yerinde: işveren alkol ve uyuşturucu etkisinde çalışanı derhal haklı nedenle işten çıkarabilir (İş Kanunu 25/II); sürücülerde ehliyet kaybı işi de bitirebilir.
- Almanya (2024'te esrar kısmen serbest), Hollanda (coffee shop) ya da Kuzey Kıbrıs'tan dönen Türkler: sınırda ya da ülke içinde bulundurma TCK 191'e girer, THC kan testi pozitifse ehliyete el konur; Türkiye'de «Almanya'da yasal» savunması geçerli değildir.
Maliyet ve karşılanma
AMATEM ve ÇEMATEM tedavisi SGK'lılar için ücretsiz, SGK'sızlar için düşük ücretli; özel bağımlılık klinikleri aylık yüz binlerce lira. Cezalar: alkollü araç kullanımında 2026'da idari para cezası ve 6 ay ehliyet iptali (tekrarlarda 2 yıl ve 5 yıl), uyuşturuculu araçta 5 yıl; 22:00 sonrası alkol satan işletmeye ağır para cezası. Tıbbi kenevir ilaçları reçeteli ve pahalıdır.
Son değişiklikler
2024–2025'te sentetik kannabinoid («bonzai») ve metamfetamin kaynaklı ölümler nedeniyle denetimli serbestlik programları yoğunlaştırıldı ve «Uyuşturucuyla Mücadele Eylem Planı 2024–2028» yayımlandı; e-sigara satış yasağı sürerken ısıtılmış tütün ürünleri de kapsama alındı. Alkolde ÖTV her yıl iki kez yeniden değerleme oranında artıyor.
Nereye başvurulur
- AMATEM / ÇEMATEM (Sağlık Bakanlığı): ücretsiz yatılı ve ayakta bağımlılık tedavisi.
- Yeşilay YEDAM — 115 danışma hattı ve merkezleri: ücretsiz psikososyal destek.
- Denetimli Serbestlik Müdürlüğü (adliyeler): TCK 191 programları.
- Adsız Alkolikler ve Adsız Narkotikler Türkiye: destek grupları; Al-Anon aileler için.
Bilmekte fayda var
Kamu davasının ertelenmesi bir hak değil savcılık kararıdır ve yalnızca bir kez tanınır: beş yıl içinde yeniden yakalanan kişi hem eski hem yeni suçtan yargılanır. Direksiyonda alkolden çok uyuşturucu ağır sonuç doğurur: eşik yoktur, dünkü esrardan kalan THC ehliyete beş yıl el konmasına yeter. Ve Almanya'daki serbestlik Türkiye'ye adım atınca biter.
Sık sorulan sorular
Az miktarda esrarla yakalandım, hapse girer miyim?
İlk seferde genellikle hayır: savcılık davayı erteler, denetimli serbestlik ve gerekirse tedavi uygular; yükümlülüklere uyar ve beş yıl temiz kalırsanız dava açılmaz ve adli sicile işlemez. Uymazsanız ya da tekrar yakalanırsanız 2–5 yıl hapis istenir.
Bağımlı olduğumu polise söylersem ceza alır mıyım?
TCK 192: kullanan kişi resmî makamlara başvurup tedavi isterse, hakkında soruşturma başlamadan önce yaptığı başvuru cezasızlık nedenidir; AMATEM'e kendi başvurmak da polisle ilgili değildir ve hasta bilgileri gizlidir.
İşveren beni alkol yüzünden işten çıkarabilir mi?
Evet: iş yerine sarhoş ya da uyuşturucu etkisinde gelmek ve iş yerinde içmek haklı nedenle derhal fesih sebebidir (İş Kanunu 25/II-ı), tazminatsız. Bağımlılık hastalık olsa da bu hükmü kaldırmaz; tedavi SGK kapsamında ve raporludur.
Kaynaklar ve resmî bağlantılar
- Türk Ceza Kanunu — 188–192. maddeler (mevzuat.gov.tr) — tam metin
- Yeşilay — YEDAM ve 115 hattı — danışmanlık merkezleri
- Sağlık Bakanlığı — AMATEM merkezleri — bağımlılık tedavi merkezleri
- 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr) — tam metin
Resmî veya güvenilir kaynaklara doğrulanmış bağlantılar. Yeni sekmede açılır.