Het wettelijke kader
De Criminal Law (Sexual Offences and Related Matters) Amendment Act van 2007, kortweg de Sexual Offences Act (wet op de zedenmisdrijven), stelt de leeftijd van seksuele toestemming op 16 jaar, maar sinds de wetswijziging van 2015 (na de uitspraak Teddy Bear Clinic van 2013) zijn seksuele handelingen met wederzijdse instemming tussen twee jongeren van 12 tot 15 jaar niet strafbaar, en geldt een verweer voor leeftijdsgenoten (close-in-age defence) als één van beiden 16 of 17 is en het leeftijdsverschil niet meer dan twee jaar bedraagt. De wet geeft ruime, genderneutrale definities: verkrachting omvat elke vorm van penetratie, ongeacht het geslacht van dader of slachtoffer. Verkrachting binnen het huwelijk is strafbaar sinds 1993. Zedenmisdrijven verjaren niet: ze kunnen op elk moment worden vervolgd. Een nationaal register van zedendelinquenten beperkt het werk van de ingeschrevenen met kinderen. De Thuthuzela Care Centres zijn centra met één loket (one-stop centres) in openbare ziekenhuizen, waar medische zorg, forensisch onderzoek, begeleiding en de verklaring voor de politie samenkomen; ze hebben eigen aanklagers (dedicated prosecutors) en halen aanzienlijk hogere veroordelingscijfers dan de gewone weg van aangifte. Daarnaast bestaan er afdelingen voor slachtoffers van gendergerelateerd geweld (gender-based violence recovery units) in openbare ziekenhuizen en politie-eenheden die gespecialiseerd zijn in seksueel en gendergerelateerd geweld. Medisch telt de tijd: de post-expositieprofylaxe (PEP) tegen hiv moet binnen 72 uur beginnen, en forensische sporen worden het best binnen 72 uur verzameld, zo mogelijk voordat u zich wast of andere kleren aantrekt. Het Zuid-Afrikaanse strafrecht geldt op Zuid-Afrikaans grondgebied voor iedereen, ook voor buitenlanders. Ter vergelijking: in Nederland en België is de seksuele meerderjarigheid eveneens 16 jaar; Nederland baseert zijn zedenrecht sinds 1 juli 2024 op toestemming (Wet seksuele misdrijven), en België nam in 2022 een definitie van toestemming op in zijn nieuwe seksueel strafrecht.
De kernpunten
| Leeftijd van toestemming | 16 jaar, zoals in Nederland en België |
|---|---|
| Leeftijdsgenoten | Niet strafbaar tussen jongeren van 12 tot 15 jaar; verweer (close-in-age defence) bij 16 of 17 jaar en hooguit twee jaar verschil |
| Sexual Offences Act van 2007 | Ruime, genderneutrale definities die elke vorm van penetratie omvatten |
| Verkrachting binnen het huwelijk | Strafbaar sinds 1993 |
| Verjaring | Geen: zedenmisdrijven kunnen op elk moment worden vervolgd |
| Thuthuzela Care Centres | Centra met één loket in ziekenhuizen, met eigen aanklagers |
| Medische zorg | Hiv-PEP moet binnen 72 uur beginnen |
| Forensische sporen | Het best binnen 72 uur verzameld, zo mogelijk voordat u zich wast of omkleedt |
| Nationaal register | Van zedendelinquenten, met beperkingen voor werk met kinderen |
| Nederlanders en Belgen | Het Zuid-Afrikaanse recht geldt ook voor buitenlanders; consulaire bijstand via de ambassade; Nederland en België kunnen zedenmisdrijven tegen minderjarigen door een landgenoot in het buitenland ook thuis vervolgen |
In de praktijk
- Ga eerst naar een ziekenhuis, bij voorkeur binnen 72 uur, en vraag naar het dichtstbijzijnde Thuthuzela Care Centre: medische zorg, verklaring en begeleiding gebeuren er samen. Vraag naar de post-expositieprofylaxe (PEP) tegen hiv, die binnen 72 uur moet beginnen.
- Was u zo mogelijk niet en trek geen andere kleren aan vóór het onderzoek: forensische sporen worden het best binnen 72 uur verzameld.
- U kunt bij elk politiebureau aangifte doen; u hoeft niet meteen te beslissen of u vervolging wilt. Een forensisch medisch onderzoek kan meestal worden uitgevoerd en bewaard voordat u beslist aangifte te doen.
- Gespecialiseerde hulpdiensten kunnen u begeleiden en elke stap uitleggen. Vraag een schriftelijke bevestiging van elk onderzoek en van het nummer van de aangifte.
- Voor Nederlanders en Belgen: als slachtoffer kunt u consulaire bijstand vragen bij de Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) of bij de Belgische ambassade in Pretoria; na terugkeer helpen het Centrum Seksueel Geweld (0800-0188) in Nederland en de Zorgcentra na Seksueel Geweld in België verder. Ken ook de regels: de grens van 16 jaar is dezelfde als thuis, maar de uitzondering voor leeftijdsgenoten volgt de Zuid-Afrikaanse wet, niet die van thuis, en Nederland en België kunnen zedenmisdrijven tegen minderjarigen die een landgenoot in het buitenland pleegt, ook thuis vervolgen.
Kosten en vergoeding
Aangifte bij de politie is kosteloos. Organisaties voor rechtsbijstand (legal aid) en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics) verlenen gratis bijstand, en vrouwenrechtenorganisaties bieden juridische begeleiding. Na terugkeer is de hulp van het Centrum Seksueel Geweld in Nederland gratis, net als de zorg in een Zorgcentrum na Seksueel Geweld in België.
Recente veranderingen
De trend in de regio gaat naar centra met één loket, die zowel de ervaring van slachtoffers als de kwaliteit van het bewijs meetbaar hebben verbeterd in vergelijking met afzonderlijke procedures bij politie en ziekenhuis; in Zuid-Afrika zijn dat de Thuthuzela Care Centres. In Nederland geldt sinds 1 juli 2024 de Wet seksuele misdrijven, in België sinds 1 juni 2022 het hervormde seksueel strafrecht.
Waar u terechtkunt
- Thuthuzela Care Centres en de afdelingen voor slachtoffers van gendergerelateerd geweld (gender-based violence recovery units) in openbare ziekenhuizen.
- Politie-eenheden die gespecialiseerd zijn in seksueel en gendergerelateerd geweld.
- GBV Command Centre: 0800 428 428, gratis en dag en nacht, met een terugbelverzoek («please call me»); nationale hulplijnen en vrouwenrechtenorganisaties die juridische begeleiding bieden.
- Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: consulaire bijstand; na terugkeer het Centrum Seksueel Geweld (0800-0188) in Nederland of een Zorgcentrum na Seksueel Geweld in België.
Goed om te weten
Ga eerst naar een ziekenhuis, bij voorkeur binnen 72 uur: die termijn geldt zowel voor de hiv-profylaxe als voor de forensische sporen. De aangifte bij de politie kan daarna volgen. De Thuthuzela Care Centres hebben eigen aanklagers en halen aanzienlijk hogere veroordelingscijfers dan de gewone weg van aangifte: vraag naar het dichtstbijzijnde. En voor Nederlanders en Belgen: het Zuid-Afrikaanse strafrecht geldt ook voor u, met zijn eigen uitzondering voor leeftijdsgenoten, en zedenmisdrijven verjaren er niet.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Centrum Seksueel Geweld — hulp na seksueel geweld
- Zorgcentra na Seksueel Geweld — Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.